Dilçilik və ədəbiyyatşünaslıq terminləri lüğəti

İsimlər quruluşca sadə (kitab), düzəltmə (kitabxana) və mürəkkəb (taxtabiti) olur. Özünəməxsus cəhətlərindən digərləri isə ümumi – xüsusi, canlı – cansız, konkret – mücərrəd varlıqların adını bildir­mə­sidir. İsimlər morfoloji cəhətdən hal, mənsubiyyət, kəmiyyət şəkilçilərini qəbul edə bilir; bütün cümlə üzvləri vəzifəsində iştirak edə bilir.  Məsələn: torpaq (sadə, ümumi və konkret isim), Gəncə (xüsusi isim), düşüncə (düzəltmə, mücərrəd isim), ağaclar (cəm isim), aşsüzən (mürəkkəb isim) və s.

See also:

• ümumi isim
• tək isim
• toplu isim
• ismin halları

Əsas tərəfi adlarla (isim, sifət, say və əvəz­liklərlə) ifadə olunan söz birləşməsi.

İsmi birləşmələrin növləri bunlardır: I növ təyini söz birləşməsi (gözəl arzu), II növ təyini söz birləşməsi (söz ustası), III növ təyini söz birləşməsi (igidin taleyi) və qeyri-təyini ismi birləşmə (dodağında təbəssüm, vətənə sevgi). İsmi birləşmələr qu­ruluşca sadə və mürəkkəb olur. İki əsas nitq hissəsi ilə düzələnlər sadə (su maşını), üç və daha artıq əsas nitq hissəsi ilə düzələnlər isə mürəkkəb (vətənin igid əsgərləri) olur.

See also:

• feili birləşmə

See also:

• adlıq hal
• yiyəlik hal
• yönlük hal
• təsirlik hal
• yerlik hal
• çıxışlıq hal

Bax: kinayə.

Bax: metafor.

İşarə məqsədilə işlədilən əvəzliklər: o, bu, elə, belə, həmin.

İşarə əvəzliklərinin hamısı sifəti, o, bu əvəzlikləri həm də ismi, elə, belə əvəzlikləri isə həm də zərfi əvəz edə bilir; məs.: Bu qələmlə yaz (sifət). Belə danışma (zərf). O, bu əvəzlikləri mənsubiyyət şəkilçilərini qəbul etmir. Elə, belə işarə əvəzlikləri yalnız III şəxsdə mənsubiyyətə görə dəyişməklə hallana, cəmlənə və xəbərlik şəkilçisi qəbul edə bilir; məs.: eləsi, eləsinin, beləsinə, belələrindən, belədir və s. O, bu əvəzlikləri mübtəda vəzifəsində işlənərkən özündən sonra feil (feili sifətdən başqa), əvəzlik və köməkçi nitq hissələri (modal sözlərdən başqa) gələrsə, vergül qoyulmur; məs.: O danışdı. Bu həm sizin, həm də bizim işimizdir.

Tabesizlik bağlayıcılarının mənaca növlərindən biri: həm, həm də, həm də ki, o cümlədən, ha­belə, hətta, da, də, özü də, həmçinin, eləcə də, nəinki.

Bu bağlayıcılar həmcins üzvlər, söz birləşməsinin tərki­bindəki sözlər və tabesiz mürəkkəb cümlənin tərkib hissələri arasında işlənərək iştirak məzmunu yaradır; məs.: Direktor həm şa­gird­ləri, həm də valideynləri otağına dəvət etdi.

Qədim dövr ədəbiy­ya­tımızda əksər poemalar dövrün hökmdarlarına ithaf edilirdi. İthaf müxtəlif məzmun və formada ola bilər. Məsələn, C.Məm­­mədquluzadə “Qurbanəli bəy” hekayəsini Qoqola ithaf etdiyini bildirmək üçün hekayənin başlanğıcında epiqraf şəklində belə qeyd verib: “Qoqol, Allah sənə rəhmət eləsin”.

Sözlərin leksik mənalarını nümunələrlə əks etdirən lüğət.

İzahlı lüğətlərdə çox zaman sözün mənşəyi, aid olduğu nitq hissəsi və leksik kateqoriyası (dialektizm, jarqon, vulqarizm və s.) qeyd olunur.

İstənilən əsər müəyyən meyar və prinsiplər əsasında bu və ya digər janra aid edilir. Hər bir ədəbi növün (lirik, epik, dramatik) öz klassik janrları vardır. Müəyyən kanonların və bədii eh­kam­ların ciddi gözlənildiyi qədim dövr ədəbiyyatı ilə müqayisədə yeni dövrdə janrlar arasında sərhəd bir qədər yayğın xarakter alır. Müəlliflər klassik janrların müxtəlif modifikasiyalarını yaratmışlar ki, buna janr tipləri də deyilir. Məsələn, dramatik janr olan komediyanın vodevil, fars, operetta kimi növləri yaranmışdır.

See also:

• dramatik janrlar
• epik janrlar
• lirik janrlar
• janr tipi

Əruz vəzninin 11-ci bəhri.

İki növü var. Birinci növ dördbölümlü bütöv kamildir; mütəfA`ilün mütəfA`ilün mütəfA`ilün mütəfA`ilün təfiləsindədir. Nümunə:

Yetər, ey fələk, bu cəfa,

Yetir məni-zarə sərvi-rəvanimi. (M.Füzuli)

İkinci növ ikibölümlü bütöv kamildir; mütəfA`ilün, mütəfA`ilün təfiləsindədir. Məsələn: Məni axiri bu qəm öldürür (M.Ləli).