Etimologiya lüğəti

akın

Qazaxlarda müğənniyə “akın” deyirlər, “atlı gəzən” anlamını verir. Aşıq, ozan kimi bu da gəzərgi olub. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

Aişə

Ərəbcə mənası “yaşayan” (Dursun) deməkdir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

akademiya

Yunan sözüdür. Afinada yer adı ilə bağlıdır. Həmin yerdə e.ə 385-ci ildən eranın 579-cu ilinə qədər Platonun təsis etdiyi akademiya fəaliyyət göstərib. Tədqiqat (və ya tədris) müəssisələrinə deyirik. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

akrobat

Bu, yunan sözüdür, kəndirbaz anlamını əks etdirib, indi məna bir qədər dəyişib. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

aksiz

Fransız sözüdür, ilk mənası gəlir “vergisi” demək olub. İndi də “vergi” anlamı ilə bağlı işlədilir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

Aqşin

Sarışın qəlibi üzrə ağ sifətindən əmələ gəlib, sonra isimləşib (ada çevrilib). (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

al¹

Dilimizdə “Sənə al da geysən, yaraşır, şal da geysən” cümləsi var. Al sözü “na­rıncı (оранжевый) rəngdə olan ipək parça” deməkdir. Bir mənası da “parlaq” (сияющий) deməkdir; bu mənada yal kimi də yazılıb. Görünür alov (yalov) sözü ilə qohumdur və “od rəngində olan”deməkdir. “Разноцветный” mənasını əks etdirən ala sözü də bu fikrə haqq qazandırır. Deməli, al sözü rəng bildirən sifətdir və al qırmızı birləşməsindəki al sözü ilə qohumdur. Bəzilərinə görə, farsca “qıp­qır­mızı” deməkdir. Məncə, türk mənşəlidir və alov, ulduz kimi sözlərlə qohum­dur, “od rəngi” deməkdir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

al²

“Ön” deməkdir. Tatar dilində allı-artlı sözü “qabaqlı-dallı” (друг за другом) kimi izah olunur. Alın sözü də burdandır. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

al³

Ərəbcə “ailə”, “nəsil” deməkdir. Alosman “Osman nəsli”dir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

al⁴

El arasında zahı qadınlar xəstələnəndə “hal aparıb” deyirlər. Sözün əsli aldır və ərəbcədir, “ifritə”, “qulyabanı”deməkdir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

ala¹

Dilimizdə alaca, ala-bula, ala (пегий) sözləri var. Al sözü tarixən ağ sözü ilə ey­ni olub. Ala kəlməsinin mənasinda həmişə “ağ”anlamı da mövcuddur: ala “ağ rəng­lə başqa rənglərin qarışığı” deməkdir. Güman edirəm ki, bu mənada işlədilən ala sözü ağ kəlməsinin təhrif edilmiş formasıdır. Ağ, al, ala, avazı sözləri qohum kəl­mə­lərdir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

ala²

Bu sözün bir mənası “böyük”deməkdir: alaqapı (kiçik qapıya quzu qapı de­yir­lər) sözündə də həmin mənada işlədilir. Ala və ulu sözləri tarixən eyni kökə malik olub. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

ala³

Qədim mənalarından biri cüzam (bu, ərəbcədir) xəstəliyinin adıdır. Anadolu türkləri bu xəstəliyə “miskin” də deyirlər. Dəri və toxumalar çürüyür, ala-bula və­ziyyət yaradır, söz də bu vəziyyətlə bağlıdır. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

alaca

“Açıq-kürən” (светло-рыжий) deməkdir. “Koroğlu”da “Bir atı var alaca...” sözləri mövcuddur, öz sözümüzdür. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

alaçıq

Sözün al hissəsi alın sözü ilə qohumdur. Mənası “qabaq”, “ön tərəf” de­məkdir. Açıq isə elə indi də işlətdiyimiz kəlmədir, “bağlı olmayan” deməkdir. Ala­çıq­ların qapısı olmurdu, ona görə də ona “alı (qabağı, qapısı) açıq”demişlər. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

ala-çula

Sinonimlər birləşməsidir, hər iki sözün mənası “yarımçıq” deməkdir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

alaf

Ərəbcə əsli ələfdir, “yem” deməkdir. Əllaf sözü ilə qohumdur. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

alagöz

“İri və cazibəli göz” deməkdir. Qarasından ağı artıq olan gözə “ağ göz” de­yirlər. Ala sözünün “ağ” mənası mənbələrdə qeydə alınıb. Alarmaq və ağarmaq sözləri eyni mənada işlədilib. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

alağızlanmaq

Azca xörək yeməklə mədəni sakitləşdirməyə respublikanın bəzi rayonlarında “alağızlanmaq” deyirlər. Güman edirəm ki, söz al (aldatmaq) və ağız kəlmələrindən əmələ gəlib, yəni “ağızı aldatmaq”deməkdir. İkinci ehtimal da ola bilər: dilimizdə alaçiy, ala-toran, ala-qaranlıq kimi sözlər var və həmin sözlərdəki ala sözü “yarımçıq”anlamında işlədilib. Ola bilsin ki, alağız sözü ala və ağız kəl­mələrinin birləşməsindən törəyib: “yarımçıq, az miqdarda yemək”, “ağıza azca (tam olmayan, ala) nəsə ötürmək” deməkdir. Qaqauz dilində “tələm-tələsik” mənasında işlədilən alatlan kəlməsi var. Alat isə “tələsmək” mənasını verir. Bu baxımdan alağızlan sözü “atüstü, tələsik bir tikə yemək” anlamını da verir və alat kəlməsi ilə də bağlı ola bilər. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

alakeş

Sözün birinci hissəsi bizimkidir, alaq kəlməsi ilə bağlıdır, keş farsca “çəkən” deməkdir. Toxanın bir növünə “alakeş” deyirlər. Ala (alaq) sözü almaq (məhv etmək, qoparıb atmaq) feilindən törəmişdir, isimdir, əsli alaq olub, sonra q samiti ixtisara düşüb. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)