Etimologiya lüğəti

birədi

Qərb dialektlərində “birgə” (birlikdə) mənasında işlədilən bu sözün mənşəyi 2 ehtimal əsasında yozula bilər: 1) birəiki kəlməsinin dəyişmiş formasıdır; 2) bi­rə­kü sözünün variantıdır. Mənbələrdə bu qəlib üzrə yaranmış beşəkü (пятеро) sözü də var. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

birgə

Dilimizdə -gə şəkilçisi feillərdən isim düzəldir (süpür –gə və s.). Bəs bir sa­yına artırılmış –gə nə şəkilçisidir? Bu sözün mənbələrdə birgər forması da qeydə alınıb. Dialektlərdə birgə əvəzinə birədi sözü də işlədilir. Sözün əsli mürəkkəb olub: birəiki. İnkişaf prosesində söz birgə formasını kəsb edib. Deməli, buradakı –gə şəkilçisi iki sözün zəminində (kontaminasiya yolu ilə) əmələ gəlib. Başqa bir yozum: əsli birik (mək) feili və -ə feili bağlama şəkilçisindən əmələ gəlib: gör-ə, de-yə qoşmalarının qəlibi üzrə yaranıb. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

bismillah

Əsli ərəbcə “ba ism-Allah” (Allahın adı ilə) deməkdir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

bişmək

Qədim mənası “yemişmək” deməkdir (“bişmiş adamdır” deyirik), deyim də olub: alma bişsin, ağzıma düşsün (ver yeyim, ört yatım...). (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

bit

Fars dilində “güvə” mənasını verən bid sözü var. Guman etmək olar ki, bit onun bir qədər dəyişmiş formasıdır. Qaraqalpaq xalqı bu sözü biyt kimi işlədir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

bittə-bittə

Şəkidə və Tovuzda daha çox işlədilir, Qazaxda və Şuşada bitbəbit kimi qeydə alınıb. “Diqqətlə, tələsmədən yavaş-yavaş axtarmaq” mənasını əks etdirir. Tarixi mənbələrdə “искать” anlamında irt (irtə) feili var. Görünür, irt sözün­dən irtə -irtə feili bağlaması əmələ gəlib (müqayisə et: qaça –qaça...) və təhrif nəticəsində bittə -bittə şəklinə düşüb. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

biyə

Dilimizdə biyə və biyələk sözləri var. Biyə əqrəb, çayan sözlərinin sinonimidir (hö­rümçəyə bənzəri var). Biyələk isə kököyündür (ovod). Heyvanları bərk sancır və rəngi göy olduğu üçün kököyün adlanıb. Ehtimal ki, biyə və biyələk sözləri kök­daşdır, biz, biçmək sözlərinin kökü olan bi ilə biyələk qohumdur, “sancan” deməkdir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

biyələk

Böyələk, büyələk, bükələk kimi də işlədilir. Ruslar ona “овод” deyirlər. Hey­vanı sancan həşərat növüdür. Görünür, böyrəkdə xəstəlik törədir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

biz

Qırğız dilində bu söz şibiğə (şibətə) kimi işlədilir. Şiş sözü ilə əlaqələndirilir və ucu iti kimi açıqlanır. Bizdə, məncə, “biçmək” anlamı ilə bağlıdır, “kəsən”, “deşən” deməkdir. Sözün tarixi kökü “kəsmək”, “deşmək” mənasını verən bi olub. Bi kəl­mə­­sindən də biçmək feili, biz ismi əmələ gəlib. Biz indi “deşmək” mənasını əks et­dirir. Başqa bir ehtimala görə biz buynuz sözünün dəyişmiş formasıdır. Qa­baq­lar biz yerinə, buynuzdan istifadə olunub. Birinci daha inandırıcı variantdır. Ya­kut­lar buna “burkeç” deyirlər (“şilo”mənasında). (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

bluza

Peluzeya (Misir) şəhərində istehsal olunmuş parça növüdür. Söz də həmin yerin ad ilə bağlıdır. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

boğaz¹

“Горло” mənasını əks etdirir. Bu söz mənbələrdə boğurdaq kimi verilib, boğmaq feili ilə bağlıdır kimi qeydə alınıb. Boğça sözü də bununla qohumdur. Əbu Həyyanda (XIII–XIV əsr) bu söz boğaq (boğuq yer) kimi qeydə alınıb. Türk­mənlər buna “boğurdaq” deyirlər. Deməli, boğmaq sözü ilə bağlıdır. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

boğaz²

Hamilə heyvanlar haqqında “boğazdır” kəlməsi işlədilir. Sözün əsli buza şək­lində olub və “doğmaq” mənasını əks etdirib. Buzov sözü də həmin zəmində əmələ gəlib. Mənbələrdə buzov yerinə buzağu yazılıb. Oğlan kəlməsi doğmaq feilindən törədiyi kimi, buzov sözü də buza feilindən törəmədir. Oğlaq (keçi ba­lası) və oğlan kökdaş sözlərdir. Güman etmək olar ki, buzov və quzu sözləri də eyni kökdən əmələ gəlib. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

boğanaq

Dadanaq, bağanaq, tozanaq (toz –a –anaq), çəkənək (çəkələt kimi də işlədilir), qasnaq (qatlanmış), qayğanaq, biçənək, sızanaq, soğanaq tipli sözlərin hamısında –anaq (naq) şəkilçisi feildən ad düzəltməyə xidmət edir. Boğanaq boğmaq feili ilə bağlıdır, havanın ağırlığı nəticəsində nəfəs almağın çətinliyini (boğulmanı) bildirir. Bürkü də bu sözün dəyişmiş formasıdır. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

boğma ilan

Farsca əjdarmar (əjdaha ilan) və ya boa (fransızcadır, “ilan” demək­dir) adlanır, ruslar “yдав” deyirlər.Düşmən boğur, (zəhərsizdir) adı da buradandır. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

boğmaq

Mənbələrdə göstərilir ki, ba feili olub və indiki “bağlamaq” mənasını əks etdirib. Həmin feildən bağ ismi də yaranıb. Eyni qayda ilə bo feili də mövcud olub və ondan boğ sözü əmələ gəlib. Boxça (əsli: boğça), boğaz (əsli: boğuz), buxaq (əsli: boğaq) sözləri də həmin boğ ad –feil omonimindən törəyib. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

boğuşmaq

Boğmaq feilinin qarşılıq növüdür. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)