Etimologiya lüğəti

aldımqaç

Paltarın boyun hissəsində olan bəzəkli haşiyədir, “yaraşıqlı” deməkdir, almaq və qaçmaq sözlərindən əmələ gəlib. Həm də parça adıdır. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

al-əlvan

Al “qırmızı”dır, “əlvan”, “parlaq”, “bəzəkli” anlamını əks etdirir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

aləmzar

“Aləmin qızılı” (qiymətli) deməkdir. (aləm ərəb, zər farscadır). (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

alxas

Məxsus, xassə sözləri ilə qohumdur. Əl (artikl) və xas komponentlərindən əmələ gəlib. Xalis sözü ilə semantik yaxınlığı var. Ərəbcədir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

alıq¹

Əbu-Həyyan bu sözü heyvan dərisindən olan “örtük”, “paltar” kimi açıqlayıb. Bu­rada al kəlməsi “yuxarı”, “üst” mənasındadır. Palan (çul) sözünün sinonimi olub. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

alıq²

qərb dialektlərində alığını almaq (nazını yatırtmaq, köpünü yatırmaq) ifadəsi var; Alıq “Qutadqu bilik”də “kapriz” anlamında işlədilib. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

alığını almaq

Görünür, “soyundurmaq, biabırçı vəziyyətə salmaq” demək olub. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

alım

El arasında “alımını vermək” ifadəsi işlədilir. Alım mənbələrdə borc kimi açıq­la­nıb. Deməli, “payını vermək”(əvəz çıxmaq) deməkdir. Alığını almaq birləşməsi də mövcuddur. Alıq kəlməsi qaynaqlarda rus dilinə “каприз”kimi tərcümə olunub. Deməli, “köpünü yatırmaq” mənasını əks etdirir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

alımını vermək

Bu ifadə mənfi mənada işlədilir: “cəzalandırmaq”, “cavabını ver­mək” və s. Alım sözünün bu mənası “borc” demək olub. İfadə bununla bağlıdır. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

alın

“Ön”, “qabaq tərəf” deməkdir. Başın ön tərəfində olduğu üçün alın adlanıb. Alın ya­zısı da “öncədən olan yazı” deməkdir. Farslar alın anlamını pişani sözü ilə ifadə edirlər. Piştaxta, pişvaz sözlərində piş “ön” deməkdir. (Pişab farslarda “qa­baq suyu (sidik)” kimi başa düşülür). (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

alın yazısı

Bu, heç də başın bir hissəsini təşkil edən alındakı yazı demək deyil. Alın sözünün qədim mənası “ön, əvvəl, qabaq” deməkdir. Alın yazısı “əvvəlcədən insanın taleyinin proqramlaşdırılması” deməkdir; “olacağa çarə yoxdur” anlamını əks etdirir. Bununla yanaşı, tale yazısı ifadəsindən də istifadə edirik. Tale (tulu) ərəbcə “meydana çıxma, doğulma”deməkdir. Göründüyü kimi, burada alın (лоб) sözü yoxdur, “anadangəlmə”mənası var. Əslində, “лоб” anlamını verən alın sözünün də mənası “qabaq” deməkdir. Fars dilində piş kəlməsi “qabaq”, pişani isə “alın” mənasını əks etdirir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

alınmaq¹

Tarixən balanı öz anasını əmməyə öyrətməyə “aldırmaq” (alışdırmaq) demişik. İndi də iş alınmadı (baş tutmadı) deyirik. Tərbiyədə alışdırma metodu mövcuddur. Almaq sözünün qədim mənalarından biri “öyrətmək, adət etdirmək, baş tutmaq” deməkdir. Söz elə indiki al (götür, qəbul et) kəlməsi ilə eynidir. Söhbətimiz alınmadı o deməkdir ki, “bir-birimizin fikrini qəbul edə bilmədik”. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

alınmaq²

Adam namünasib bir sözü, fikri öz ünvanına qəbul etdikdə pərt olur. Buna alınmaq deyilir. Sözün kökü “qırmızı” mənasını verən al kəlməsindən iba­rət­dir. Bərk-i-mək modeli üzrə al-ı feli düzəlib, sonra həmin söz qayıdış şəklində (al-ı-ın-maq) işlədilib. Allanmaq(al, qırmızı boyanmaq) sözü də alınmaq kəlməsi ilə kökdaşdır. “Filankəsin sifəti allandı” (qızardı) cümləsində də allanmaq “qırmızı” mənası ilə bağlıdır. Rus dilində işlədilən алый sifəti də buradan törəyib. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

alışqan

Sözün kökü al hissəsidir, alov kəlməsi ilə qohumdur. Ad-feil omonimi olub. -ış növ şəkilçisidir, -qan isə feildən ad düzəldib. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

ali

Ərəb mənşəli hesab edirlər, məncə ala qapı birləşməsindəki ala sözü ilə qohum­dur və türk mənşəlidir. Alişan (“Əlişan” kimi də işlədilir) “şöhrəti (şanı) uca olan” deməkdir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

alim

Ərəbcədir, elm sözü ilə kökdaşdır. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

alkoqol

Ərəb mənşəlidir (əl-kuhl), mənası “toz halında olan sürmə” deməkdir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)