Etimologiya lüğəti

yırğala

Kök “yerimək”, “hərəkət etmək” anlamını əks etdirən yır (yor) hissəsidir. Qovurğa qəlibi üzrə yırğa, ondan da yırğala sözü əmələ gəlib. Yorğala sözü də həmin qəlibdən yaranıb. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

yırğalamaq

“Двигать” mənasını əks etdirən ırna (yırna) sözümüz olub. Yellən­cək sözünün sinonimi kimi ırğanda kəlməsi də qeydə alınıb. Yırğala sözü bu­nlarla qohumdur: sözün ilkin kökü yer kəlməsidir, ondan yürümək, yorğa (əsli: yoruğa olub), yerimək sözləri əmələ gəlib. Yırğala sözü yır-ı-ğa-ala şəklində olub, yır ismidir, -ığa onu feilə çevirib, -ala şəkilçisi isə (müq. et: eşələ, səpələ...) sözə intensivlik mənası verib. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

yırtıq

Cırıq sözü ilə qohumdur. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

yır-yığış

Dağıtmaq kəlməsindən darmadağın, bağırmaq feilindən bar-barbağırmaq əmələ gəldiyi kimi “yığışmaq”dan da yır-yığış sözü törəyib. Darmadağın, əslində, dağmadağın, bar-bar bağırmaq bağ-bağ bağırmaq kimi olub, sonra ğ səsi d səsi ilə əvəz olunub. Həmin qəlib üzrə də yığ-yığış kəlməsi yır-yığış şəklinə düşüb. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

yoğun

Etimoloji cəhətdən düzəltmə sözdür. Kökü yoğfeildir, yoğmaq “dolmaq” anlamında işlədilib. Yoğun sifətdir “üstün” “yaxın”, “sərin” sözlərinin qəlibi üzrə yaranıb və “dolu”, “kök”, “diametri böyük” deməkdir. İndi yoğun və qalın sözlərinin hər ikisinin antonimi kimi nazik sözündən istifadə edir və səhvə yol veririk. Nazik kəlməsi yoğun sözünün antonimidir, qalın sözününkü isə yuxa sözüdür. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

yoğunutmaq

Dialektlərdə “işi yoğunutma” deyirlər. Söz belə yaranıb: yoğun+ad= толстетъ (müq. et: yox+ ad= исчезатъ) yoğunad kəlməsi yoğunud şəklinə düşüb. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

yoğurğuc

Yoğurmaq“qarışdırmaq” deməkdir.Yoğurğuc isə “мешалка”dır, “oxlov”dur. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

yoğurmaq

Qədim mənası “qarışdırmaq” deməkdir. Bir vaxtlar qatıq əvəzinə yoğurt işlətmişik (“südlə mayanın qarışığı” deməkdir). Qovurmaq sözü göy(od) kəl­mə­sindən düzəldiyi kimi köyğur, yoğur sözü də “qarışıq” mənasını verən yo kö­kündən törəmiş feildir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

yoğurt

Qədimdə qatıq anlamında işlədilib, mənası “qarışıq” deməkdir (yoğurmaq qarışdırmaqdır). (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

yoxad

“Yox olmaq” deməkdir.Ton-ad sözü “одеватъ” deməkdir. -ad şəkilçisi adlar­dan feil düzəldib. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

yoxlamaq

Qırğız dilində yox sözü “itki” deməkdir. Yoxlamaq hərfi mənada “itəni axtarıb tapmaq” deməkdir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

yoxsa

Yox predikativ sözü (və ya xəbəri əvəzliyi) ilə bağlıdır, -sa şəkilçisi şərt bildirir. “Əks halda” deməkdir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

yoxsul

1. Kök “yox”dur, -su feil düzəlib (Anadolu türklərində yox-su-maq feili var), qax-sı-maq qəlibi üzrə yaranıb. Yoxsul isə həmin feildən düzəlmiş sifətdir.

2. Mən­­bələrdə yoxsuz kimi də qeydə alınıb. Sinonimi çığay (kasıb) sözü olub. “Бед­ность” anlamında yoxsuzluq sözü işlədilib. Qəribə burasıdır ki, yox sözü ilə -suz şəkilçisi birləşəndə müsbət məna alnmalıdır. Çünki iki mənfi mənalı element birləşib müsbət məna verir (müqayisə et: pis deyil, yəni yaxşıdır). Bu baxımdan yoxsuz da, əslində, varlı kimi başa düşülməlidir. Türk dillərində -sal(-sel) şəkilçisi –lı⁴ şəkilçisinin sinonimidir. Deməli, yoxsul sözü, əslində, yoxsel kimi olub. -lı⁴ şəkilçisi qoşulduğu sözün mənasına çoxluq əlaməti gətirir: sulu, yəni suyu çox olan, yoxsul da bu baxımdan “kasıblığın çox olan” kimi başa düşülməlidir. Mənbələrdə sözün həm də yoxsuz kimi qeydə alınmasını təhrif kimi qəbul etmək daha inandırıcı olar (yoxsel kəlməsi təhrif nəticəsində yoxsuz olub). (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

yoxuş

Əsli ağuş olub, eniş kəlməsinin antonimi kimi yaranıb. Ağ “yuxarı qalxmaq” deməkdir, ağuş isə “aşağıdan yuxarı gedən” anlamını əks etdirir. Yuxarı, yoxuş, yüksək sözlərinin hamısında qədim kök məhz ağ sözüdür. Üzünə ağ olmaq, hə­rə­kətində ağ eləmək ifadələrində də ağ sözü “normasını aşmaq” (çox yuxarı qalx­maq) anlamı əks etdirir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

yol

Əsli yor (yörelqe,oruq kimi də işlədilib) kimi olub. Yerimək, yüyürmək sözü ilə də bağlıdır. Yəni yol yerimək (hərəkət, gediş-gəliş) üçün nəzərdə tutulan “yer” deməkdir. Yol sözünün “dəfə” (reys) mənası da mövcuddur. Bu sözlə bərabər, ey­ni mənada oruq sözü də işlədilib. Yerimək, yorğa, yürüş, yorulmaq sözləri həmin oruq sözü ilə bağlıdır. Or “yer” deməkdir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)