Etimologiya lüğəti

qu

Bu quş adıdır, bəzən “sona” da deyirlər. Rusca лебед adlanır. Bir də quğu quşu var, rusca кукушка (müftəxordur, özünə yuva tikmir, yumurtasını başqa yuvalara qoyur) adlanır. Tamam müxtəlif quşlardır. Quğu (və кукушка) təqlidi sözdür, quşun çıxardığı səslə bağlıdır. Ehtimal ki, elə qu sözü də təqlididir: qu, qu... edərək səs salır. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

qu nəğməsi

Qu quşu ölüm ərəfəsində çox yanğılı bir səslə nəğmə oxuyur və bu, onun son nəğməsi olur. Sənətkarların ömürlərinin son anlarında yazdıqları əsas (xüsusən şeir) haqqında daha çox işlədilir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

quat

Qüvvət sözünün təhrifidir. Qərb dialektlərində işlədilir (rəng mənalı quba da var), ehtimal ki, qonur sözü ilə qohumdur. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

quba¹

Qızılı, yəni qırmızı ilə qonur qarşılığı olan rəngə quba deyirik. Ən çox at, qaz, dəvə və s. haqqında işlədilir: Quba qazlar... Alim Qafarov bu sözü “yüksəklik” anla­mında açıqlayıb. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

quba²

rus. quba – dodaq

qubar

Ərəb mənşəlidir (əsli: qübar), “toz”, “torpaq” mənalarında işlədilir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

qubernator

Yunanca “başçı” (quberniya rəhbəri) deməkdir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

quberniya

Latın mənşəlidir, bizdə onun yerinə sancaq (qubernatora “sancaqbəyi”) deyiblər. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

qucaq

Kökü qucmaq feilidir, -aq şəkilçisi feildən isim düzəldir (sor və soraq qəlibi üzrə). Kəlmə “od, isti” mənalarında işlədilmiş köy sözü ilə bağlıdır və qoyun (пазуха) sözü ilə qohumdur, əsli göycaq kimi olub. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

quda

V.Radlov məşhur 8 cildlik əsərinin 2-ci cildinin 2-ci hissəsində (s.1128) yazır ki, quda sözünün mənası “kəbin” deməkdir. Qırğızlarda kətqudayşlıq sözü ilkin (birinci) “kəbin” anlamında işlədilir (kətxuda sözü də bununla qohumdur). Kəbin alınma sözdür, bizdə onun yerinə quda, qayın, qazın sözləri işlədilib, sonra quda “kəbin qohumları” anlamını bildirib, qayın –“ərin və ya arvadın qardaşı” mə­na­sın­da məhdudlaşıb, “qadın” – ərli arvada deyilir, qazın isə sıradan çıxıb. Quda və qut (xoşbəxtlik) sözləri tarixi baxımdan eyni kökə malikdir. Qədim türklərin düşüncə tərzinə görə, gəlin ər evinə xoşbəxtlik gətirirmiş. Maraqlıdır ki, qo­hum­la­rın ən əzizi quda hesab olunmuşdur. İndiki qayınana, qayınata heç də ərin (ar­vadın) qar­da­şı­nın anası və ya atası demək olmayıb, quda ana, quda ata kimi iş­lədilib (“kəbin qohumluğu üzrə ana...” deməkdir). (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

quduz

Dilimizdə r-z əvəzlənməsi ilə bağlı gör və göz, uddur və uduz, qudur və quduz... sözləri mövcuddur. Quduz sözü qudurmaq feilindən r-z əvəzlənməsi nəticəsində əmələ gəlib. Qudur və qut sözü ilə bağlıdır: həddindən artıq xoşbəxt olan (var-dövləti başından aşan, harınlaşmış) şəxs normadan kənara çıxır və qutluq onun üçün bəlaya çevrilir (qudurur). (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

qul

Qılmaq feili ilə bağlıdır, “işləyən” deməkdir. “Uşaq” mənasında da işlədilib (qul­beçə deyirik). Əsl Azərbaycan sözüdür, fars dilinə Xətainin dövründə bizdən ke­çib. Qulluq, qılman, qulluqçu, quldar sözləri də həmin Qul (qılmaq) zəminində ya­ranıb. Ruslarda da раб, ребенок və работа məhz iş anlamı ilə əlaqədardır. İş görən (yəni qul) qadındırsa, ona qarabaş (zənci olduqda), sarıbaş (rus ol­duq­da), kün (türk olduqda) deyilib. Kəniz sözü də elə kün kəlməsi ilə qohumdur, türk mənşəlidir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

qulac

Əsli qol və ac sözlərindən ibarətdir. İndi də bəzən qolac kimi işlədilir. Ehtimal ki, qucaq (qucu, quculamaq) sözü də məhz qol sözü ilə qohumdur. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

qulaq

Məncə, qol, qıç, qulaq sözləri eyni kökdən törəyib və “çıxıntı” deməkdir. “Ar­xın qulağını dəyiş” deyirik; cəhrədə iyin kərt yeri də qulağa (cəhrədə olur, “iy­başı” da deyirlər (ruscası “напрасло”), geydirilir, formaca qulağa oxşayır. Hər iki halda “çıxıntı” mənası özünü göstərir: suyun qulağını dəyişmək “axar üçün yeni çıxıntı düzəltmək “. Qulaq sözünü “eşitmək” mənasını verən qu feili ilə də bağlayırlar. Mü­­bahisəlidir. Güman edirəm ki, rus dilindəki глухой sözü də qulaq sözü ilə qohum­dur. Qulaq “yox” ifadəsinin dəyişmiş formasıdır (müqayisə et: çolaq –qolu yox). (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

qulaq asmaq

Bu ifadədəki as sözünün əsli aç feilindən ibarətdir. Göz açıb bax­maq kimi, qulaq açıb eşitmək də mövcud olub. Sonra ç səsi s səsi ilə əvəz olunub. Bəzi türk dillərində qulaq sal kimi işlədilir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

qulaqçın

“Ушанка” mənasında işlədilən bu söz qulaq və çın hissələrindən iba­rət­dir. Mənası “qulağı açılıb-yığılan papaq” deməkdir. -çın (çin) müstəqil söz olub (çin-çin yığ deyirik) və yığmaq, qatlamaq anlamlarında işlədilib (araqçın (təriyı­ğan), gül­­çin (gülyığan)). (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)