Etimologiya lüğəti

qorcanıq

“Qala” (крепость) anlamında işlədilib, qorumaq feili ilə qohumdur. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

qorxaq

Sözün əsli qoruxaq kimi olub. Qabaqlar qırx sözü qırıq, arx sözü ayırıq, quraqlıq sözü quraxlıq kimi işlənmişdir, eyni qayda ilə qorxaq da qoruxaq kimi olub. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

qorxulu

Qorxmaq feilindən qorxu ismi, ondan da qorxuluq sözü əmələ gəlib (qorxuluğunu götürmək deyirik). (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

Qorqud

Mənbələrdə “uzaqgörən, ağıllı” mənasında görgid sözü var, görmək feili ilə bağlıdır. Qorqud həmin sözlə qohum kəlmədir. Ədəbiyyatda haqlı olaraq, gös­tərilir ki, Dədə Qorqudun bir şəxsiyyət kimi qeyri-adiliyi, ağılca, bilikcə, nüfuzca zə­­manədən yüksəkdə durması, qeyri-adi şairlik istedadı, bəstəkarlığı, ozan-aşıqlıq mə­harəti, müdrikliyi, uzaqgörənliyi (!) onu mifik obraza çevirmişdir (prof. E.Əli­bəy­zadə). Mən deyərdim ki, Dədə Qorqud türk aləminin Nostrada­mu­su səviy­yə­sinə yüksəlmişdir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

qoruq

Dilimizdə qaramaq (baxmaq) feili, qaraq (göz) ismi olub və göz, görmək, qo­rumaq, qoruq kimi kəlmələr onun əsasında yaranıb. Maraqlı bir söz də olub: qır­vat. Mənası “gözmuncuğu” deməkdir. Bu da qaramaq, qaraq kəlmələri ilə qohumdur. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

qoruq-qaytaq

El arasında “ədəb-ərkan gözləmək” deməkdir. Qorunan yerə gir­mək qadağandır, qoruğa çatanda geri qayıtmaq lazımdır. Deməli, söz qoru­maq və qayıtmaq kəlmələrinin zəminində əmələ gəlib, “icazəsiz yerə getmə!” mənasını əks etdirir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

qoşa

Bu zərf qoşmaq (birləşdirmək) feili zəminində yaranıb, əvvəl feili bağlama kimi işlədilib, sonra sifət kimi sabitləşib. Qoşulmaq sözü də elə “birləşmək” deməkdir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

qoşqar

Dilimizdə “döllük (damazlıq) qoç” mənasında qoşqar (qoçkar) sözü olub. Güman edirəm ki:

1. Qoşqar dağı başı qar sözünün dəyişmiş formasıdır (həmişə qarı olan).

2. “Döllük qoçların bəsləndiyi yer” deməkdir. Birinci daha etibarlıdır. Prof. F.H.Hüseynovun inamına görə, söz qoşa qar birləşməsindən əmələ gəlib: dağın iki zirvəsi var və başında qar görünür, inandırıcı yozumdur. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

qoşma

Şeirin bu növü qoşuq kimi də işlədilib. Misraların bir-birinə bağlanması (qoşulması) ilə bağlı bu cür adlanıb. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

qoşmaq

Mənası “qaçmaq” deməkdir. Görünür, qoş və qaç eyni söz olub, sonra dəyişib. İndi hər iki söz sinonimləşib. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

qoşun

Bu söz qoşmaq (birləşmək) kəlməsi ilə bağlıdır, “əsgərlər birliyi, toplusu” deməkdir. Qoş sözü “birləşdir” deməkdir, qoşun “birləşmiş”mənasını verir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

qotaz

Keçmişdə atın boynundan qotaz asırdılar. Bu, dəniz atının quyruğunun qılından hazırlanırdı. Zənn edirəm ki, alınma sözdür, çünki bizim dilin materialları əsasında onun mənşəyini şərh etmək çox çətindir. Qaytan kəlməsi ilə qohumluğu ola bilər, qaytan isə italyan dilinə məxsus sözdür. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

qotur

Tatar dilində qorçanqı (чесотка) və qotur sözləri eyni mənada işlədilir. Bizim bəzi dialektlərdə qojunmaq sözü var və bərk qaşınmağa deyirlər. Deməli, qotur sözü korçanqı, qojun (qaşınmaq) kəlmələri ilə qohumdur. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

qov¹

Qov ilanın bədənindən ayrılmış qabığına deyirlər. Qabıq (dəri) sözü ilə qohumdur. Qova “dəridən qab”, qovak isə “dağarcıq” deməkdir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

qov²

Çaxmaq daşından istifadə edərək od almaq üçün vasitənin (materialın) adıdır (trut). Göy (yanmaq) feilinin bir qədər dəyişmiş formasıdır, “yanan” (tez od alan) deməkdir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

qova

“Quyudan su götürmək üçün dəridən düzəldilmiş qab” demək olub, ilan qabı­ğı­na (чешуя) qov deyirlər. Mənası “dəri, qabıq” deməkdir. Qova qabıqla eyni kökə malikdir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)