Etimologiya lüğəti

qadağan

Farsca qədəğən kimidir. Bizdə yasaq sözü işlədilib. Danışıqda qadağa forması da mövcuddur. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

qadaq

Bu söz həm də ölçü vahidi kimi (funt) işlədilib. Yaylı əl tərəzisində şkala olmayan vaxt onun yerinə xırda mıxlar vururlarmış. Qadaq sözü də bununla bağlı işlədilib. Əsl mənası elə “mıx” deməkdir. Заклепка sözünün dilimizdəki qarşılığı qadaqlama kəlməsindən ibarətdir. Mıx fars sözüdür, görünür, onun yerinə bizdə qadaq sözü işlədilib; qıpçaq dillərində kada feili var və ruscaya “вбивать” kimi tərcümə edilib. Qadaq ismi həmin feildən daraq qəlibi üzrə əmələ gəlib. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

qadın

Qabaqlar quda mənasında işlədilib, “kəbin (evlənmə) qohumları” kimi açıq­lanıb. Sonra “kəbinli (ərə getmiş) arvad” anlamında sabitləşib. Semantik baxım­dan “kəbin” anlayışı ilə bağlıdır. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

qafa

Ərəbcədir. “Kəllə” deməkdir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

Qafar

Ərəb mənşəlidir, mənası “günahı bağışlayan” deməkdir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

qafiyə

Ərəbcədir, cəm forması qəvafi kimidir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

“Qafiyə” sözünün kökü olan قفو birinin izində olmaq, birini təqib etmək anlamında işlədilən 3 samitli bir feildir. Anadolu türkcəsində işlədilən kafa (qafa - baş) sözü də ərəb dilində “qafiyə” ilə eyni kökdəndir. Mənşəyini nəzərə alsaq, “kafa” sözü, əslində, başın arxa nahiyəsinə - boyun ardına deyilməlidir. Məhz bu anlamda “qafa” və “qafiyə” sözlərinin etimoloji kökü (qfv) eyniləşir: “arxadan gəlmə”, “izi ilə gəlmə”. Şeirdə də qafiyəli misralar bir-birini təqib edir, izləyir. (Coşqun Zəki)

Qafqaz

Mərhum professor Ə.Dəmirçizadə Qaf (Qaf dağı) və Kas (Kaspi) söz­lə­rinin qohumluğu haqqında mülahizə söyləyib. Başqaları sözü Litva dili (“hündür” mənasında), fars dili (“qarla örtülü” mənasında), latış sözü (“buzlu” mənasında) və s. zəminində şərh etməyə səy göstəriblər. Hind dili ilə bağlayanlar da var. “Avesta”dan çıxış edənlər onu Qartal dağı kimi yozurlar (orada bu dağın adı Kahgaya kimi gedib ki, bu da “qartal” anlamını verir). Sonuncu daha inandırıcıdır. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

qahir

Ərəbcədir, “qüvvətli” deməkdir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

qahmar

Əsli “qəmxar”dır. Birinci hissə (qəm) ərəbcədir, ikinci (xar) farsca “qəmə şərik” deməkdir (qəm yeyən). (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

qağa

Ağa (böyük) sözünün dəyişmiş formasıdır, əvvəllər “böyük qardaş” məna­sın­da işlədilib. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

qağayı

Bu quşun bir adı da ağayaq olub. Görünür, qağayı ağayaq sözünün təhrifi nəticəsində əmələ gəlib. İkinci ehtimala görə, qayağı və qayıq sözləri eyni kökə malikdir, “üzmək” mənası ilə bağlıdır. Rus dilindəki чайка sözünün də qayıq sözü ilə qohum olmasını iddia edən alimlər var. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

qax

Kepimək feili əsasında əmələ gəlib (kepimək indi bizdə təpimək kimi işlədilir, başqa dillərdə orijinalı hifz olunub). Mənası “qurumaq” deməkdir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

qaxac

Qax sözü “quru” deməkdir (meyvə qurusu və s.). Qaxac isə tarixən qaxət (yəni qurudulmuş ət) formasında mürəkkəb söz olub, sonra qaxac şəklinə düşüb. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

qaxsıma

Qax “quru” deməkdir, feil düzəldən –sı şəkilçisi ilə “qurumağa meyil etmək” mənalı söz əmələ gəlib. Feildən isə dolma qəlibi üzrə qax-sı-ma ismi düzəlib. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

qaqauz

Oğuz sözü ilə qohumdur. S.Mladenov qaqauz sözünün göy oğuz bir­ləşməsindən əmələ gəldiyini bəyan edib (müqayisə edin: göy türklər). İnandırıcı hesab etmək olar. Belə düşünürəm ki, buradakı göy kəlməsi “od” anlamı ilə bağlıdır. Elə göy də (небо) “od məskəni” deməkdir, rənglə bağlı deyil. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)