Etimologiya lüğəti

oranqutanq

Malaysk (malay) dili ilə bağlıdır. Oran (adam), hutanq (meşə) söz­lərindən əmələ gəlib: “meşə adamı (vəhşi adam)” deməkdir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

orden

Alman sözüdür, qədim mənası “sink təbəqə” demək olub. İndi “fərqlənmə, təltif nişanı” mənasında işlədilir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

ordu

Türk dillərində orda sözü “xan sarayı” anlamında işlədilib. Anadolu türkləri hər­bi düşərgəyə ordu deyirlər. Kaşqar şəhərinin adı bir vaxt Ordukənd olub. Sözün kökü monqol dili ilə bağlıdır. İndi bizdə “qoşun” mənasında işlədilir. Orun bir mə­nası “yer” deməkdir. Ordu “toplantı yeri” demək olub (əsgərlərin toplandığı yer). (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

orfoqram

Yunan mənşəlidir, termin kimi “orfoqrafiya qaydalarına uyğun yazma” deməkdir. Bu, hərf ola bilər, şəkilçi ola bilər və s. Bir sözdə bir neçə orfoqram ola bilər: Əliəskər (i artıqdır, k yerinə g olmalıdır). (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

Orxan

Ədəbiyyatda mənşəyi açıqlanıb. Or (biçmək) və xan sözlərindən əmələ gəlib, “biçən, kəsib-tökən xan” (yəni igid) deməkdir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

orijinal

Latın sözüdür, “mənbə”, “mənşə” anlamlarını əks etdirir. Bizdə, bir şeyin əsli mənasında işlədilir. Antonimi surət sözüdür. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

ortabab

Bab ərəbcə “tay” deməkdir. Ortabab “orta vəziyyətdə olanların yoldaşı, tayı” kimi başa düşülə bilər. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

ortaq

Mənbələrdə otra, ortu, orta sözləri var, “середина” anlamlarında işlədilib. Ortuq, ortaq isə şərik mənasında açıqlanıb. Oturaqı, ortun sözləri “средний” mə­na­sında şərh edilib. Ada yerinə otruğ (ortada qalan) işlədilib. Bunların struktur təh­lili göstərir ki, sözün kökü ort (otr) kəlməsidir, mənası “yarı” deməkdir (mü­qa­yisə et: günorta); -a şəkilçisi ort sözündən feil düzəldib (sonra söz bu əlamətini itirib), -q isə onu ismə çevirib. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

oruc

Həm Orucluq bayramı ilə bağlıdır, həm də şəxs adı kimi işlədilir. Fars dilində orucluğa ruza (mənası “воздержание” deməkdir) deyirlər. Oruc sözü həmin ruza kəlməsinin təhrif edilmiş formasıdır. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

orunqala

Sinonimlər birləşməsidir, or elə “qala, divar” deməkdir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

otaq

Mənbələrdə od kəlməsindən törəmiş od-a (yandır) feili var. Onun üzərinə -q şəkilçisi artırmaqla odaq (otaq) kəlməsi əmələ gəlib, “od yandıran yer” mənasını verir (ocaq sözü indi də “ev, nəsil” anlamında işlədilə bilir. Tuva dilində odaq sözü rus dilinə “костер” kimi tərcümə olunub). (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

otlu

Mənbələr göstərir ki, -lı⁴ şəkilçisi –lıq⁴ şəkilçisindən əmələ gəlib, otlu yer əvəzinə otluğ yer deyiblər. M.Kaşğaridə otluğ taq birləşməsi “otlu dağ” mənasın­da işlədilib. Həm -lı⁴, həm də -lıq⁴ şəkilçisi nəyinsə olmasını bildirir. Eyni qaydada –ı⁴ şəkilçisi də -ıq⁴ şəkilçisindən törəyib: ölük sözü “ölü” kimi açıqlanıb. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

otuxmaq

Dilimizdə -ıx⁴ şəkilçisi həm də adlardan feil düzəldir: otux, qanıx və s. Otuxmaq “heyvanın süddən ayrılaraq ot yeməyə başlaması”dır. Qanıxmaq “itin qa­nın dadını ilk dəfə bilməsi və sonra adamları dişləməyə həvəsin artması”dır və s. Soluxmaq, uduxmaq, doluxmaq tipli sözlərdəki –ux şəkilçisi isə feildən feil düzəldir, otuxmaq sözündəki –ux şəkilçisi ilə eyni deyil, omonim şəkilçidir. Feil­dən feil düzəldən –ux şəkilçisi –ümsün (gülümsün) şəkilçisi ilə məna ya­xınlığına malikdir, yəni meyil bildirir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

oturmaq

Əsli olturmaq kimi olub. Oldur, otur, olğur (oturt), olduruğ (oturacaq) söz­ləri kökdaşdır, etimon ol feilidir. Olturğac sözü də olub və “skamya” mənasında işlədilib. Bu da oltur feili ilə eyni kökə malikdir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

otuz

İki yozumu var:

1. Üç əvəzinə uz (uc) sözü işlədilib; on yerinə ot kəlməsindən də istifadə olunub. M.Kaşğaridə “ottuz içib qışqıralım” (on üç içib qışqıraq) cümləsi var. Buradakı ottuz sözü “10 dəfə üç” deməkdir. 

2. Sözün altuz, altız forması da mövcud olub. Ehtimal ki, “alt üz (alt tərəf, yəni qırxın altüzü, alt tərəfi)” deməkdir. Birinci yozum daha inandırıcıdır. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)