Etimologiya lüğəti

iaşə

Ərəbcə “qidalanmaq” deməkdir. Məişət sözü ilə qohumdur. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

ianə

Ərəbcə “kömək” deməkdir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

ibrət

Ərəbcə “öyrətmə”, “nəsihət” deməkdir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

ibrətamiz

İbrət ərəbcə “öyrətmə” deməkdir, amiz (amuz) isə farscadır, amuxtən (öyrətmək) məsdəri ilə qohumdur. Söz sinonimlər birləşməsidir: “ibrət verən” (öyrədən) deməkdir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

ibtidai

Ərəb mənşəlidir. Mübtəda, ibtidai sözləri ilə kökdaşdır. “Başlanğıc, əvvəl” anlamlarında işlədilir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

icazə

Ərəb mənşəlidir, caiz sözü ilə eyni kökə malikdir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

icbar

Ərəb mənşəlidir, cəbr, məcbur kimi sözlərlə qohumdur. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

ictimai

Ərəb mənşəlidir, cəm, cəmiyyət, icma, camaat tipli sözlərlə kökdaşdır. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

içalat

1. İç-içəkü (bütün daxildəkilər), ciyərbənd, içələk formaları da qeydə alınıb. Alat komponenti şirin-alat, çinalat (farscada çini qablar çoxluğu), bülluralat (büllur çoxluğu), təla-alat (qızıl məmulatı) sözlərində də var. Ciyərbənd kəlməsi göstərir ki, içalat dedikdə ciyər və onuna bağlı (əlaqədar) olan şeylər nəzərdə tutulur. İçələk “içəridə bir-biri ilə ilişik olanlar” deməkdir, ələk sözü ilə qohumdur. Şirni-alat, təla-alat, içalat sözləri göstərir ki, alat “əlaqədə olanlar” deməkdir. Nəticə: içalat “ciyər və onuna bağlı (əlaqədar) olanlar” (içəridə bir-biri ilə ilişik olanlar) de­mək­dir. Qubada buna iç-qarın (qarının içindəkilər) deyirlər. Başqa yozum da müm­kündür: Söz iç və halə kəlmələrindən törəyib, halə alınma sözdür və rus dilindəki “аура (aura)” mənasında işlədilir. Bəzi dialektlərdə sözün iç əyalət formasında da təsa­düf olunur.

2. İç sözünün bir mənası bağır-övkə deməkdir. İkinci mənası “bağırı çıx­maqla yerdə qalan şeyləri” əks etdirir. Bəzi türk dillərində içalat əvəzinə sar­qanıq, sarıqanıq, iç-içəkü və s. sözlərindən istifadə olunur. Deməli, içalat “içəridə olanların bağlılığı (sarqanıq)” deməkdir. Başqa dillərdə də maraqlıdır: latın dilində “tullantı” (içi al və at!?) mənasını verən sözlə ifadə edilir. Qaqauz dilində içalata “pişik mançası” deyirlər (“pişik yemi” deməkdir). İçalatı pişiyə atıblar (içi al və at!). Qarın əvəzinə, ciyərgah, içalat yerinə, ciyərbənd kimi alınma sözlər də işlədilib. Bunlar da sübut edir ki, içalat “ciyər və onunla ilişik olan hissələr” deməkdir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

içaş

İçalatın sinonimi olub: qarında yeyilə bilən şeylərə deyiblər. İç (daxil) və aş (yeyilən) sözlərindən əmələ gəlib. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

içəri

İç və yer sözlərindən törəyib, iç yer sadələşib, içəri formasına düşüb. Bəzən əri hissəsi yönlük hal şəkilçisi hesab edilir, amma o, yer sözü ilə qohumdur. İçəri sözü yönlük halda içəriyə kimi olur. Bir sözün 2 dəfə hal şəkilçisi (xüsusən də eyni halın şəkilçisini) qəbul etməsi mümkün deyil. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

içki

İçmək feilindən əmələ gəlib. İç sözü həm də isim kimi işlədilir. İçmək –“içəriyə ötürmək” deməkdir (Anadolu türkləri siqareti də içirlər), içəri sözü iç yer birləş­mə­sindən əmələ gəlib. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

içqabıq

Qozun üstündəki qabığı (cкopлупа) sındırdıqdan sonra içəridə nazik qabıq (koжица) görünür və ləpələrin arasında yerləşir. Buna içqabıq deyirlər (içəridə olduğu üçün). (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

içrə

İç və yer sözlərindən əmələ gəlib. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

idi

Dilimizdə “быть, находить, достигать, бытие” kimi müxtəlif mənalarda işlədilmiş ermək feili olub. İdi, imiş bağlamaları ayrılıqda yox, yalnız bu feillə işlədilib: ermiş – indiki imiş, erdi – indiki idi anlamını əks etdirmişdir, isə sözü ersə kimi olmuşdur. Ermək sözündəki r səsi ixtisara düşmüş, e saiti isə i səsinə keçmişdir. Beləliklə, -erdi⁴ “idi”, er –miş⁴ “imiş”, ersə -“isə” formasını kəsb etmişdir, yəni imiş sözündəki i hissəsi həmin er sözünün qalığıdır. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)