Etimologiya lüğəti

berdanka

Tüfəng növüdür, onu amerikalı polkovnik Berdan kəşf edib və ad da buradan irəli gəlib. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

beret

Baş geyiminin adıdır, günlüyü olmur. Latın mənşəli sözdür, bizə rus dili vasitəsilə keçib. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

beş

O. Süleymanov yazır ki, beş Avropa mənşəli sözdür. Bizdə ona “bilək” (pilək) deyilib. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

beşbarmaq

Xörək adıdır, ləzzətli olduğundan adam barmağının beşini də yala­malı olur. Adı da buradandır. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

beşbetər

Bir ehtimala görə, bu söz beş və bedtər (pis) kəlmələrindən əmələ gəlib. Hərfi mənası “5 dəfə pis” deməkdir. Birinci komponent (beş) öz sözü­müz­dür (O.Süleymenov beş sözünü Hind–Avropa mənşəli hesab edir), ikinci isə farscadır (bəd və təhər). Bəs niyə altıbetər yox, məhz beşbetər olub? Burada betər sözünün fonetik tərkibi ilə beşin fonetik tərkibi arasındakı yaxınlıq əsas rol oynayıb. İkinci ehtimal da mümkündür: sözün əsli bədbetər olub və sonradan təhrif edilərək beşbetər şəklinə düşüb. İkinci ehtimal daha inandırıcıdır. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

beşdaş

Uşaq oyununun adıdır. Beş daşdan ibarət olur. Adı da buradandır. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

beşik

Bir vaxtlar qohumlara bağır, evlənmə xətti ilə olan qohumlara “böşük” de­yiblər. Qarşılıqlı qız alıb –verərək qohum olanlar isə bağır –böşük adlanıb. Beşik “yüyrüyə” deyilir. Deməli, kəbinin nəticəsi kimi uşaq meydana gəlib və onun bəsləndiyi yerə, əşyaya da beşik adı verilib. Beşik kəlməsini bəsləmək feili də bağlamaq mümkündür: beşik –“uşağın bəsləndiyi yer” deməkdir. Qayğı mənasını əks etdirən buşuş, buşmək, bışmaq sözləri də mövcud olub. Kəbin qohumluğu, yəni qudalıq qədimdə çox müqəddəs hesab olunub (elə quda və qutlu sözləri də eyni kökə malikdir). Ona görə də oğlan və qohumlarının qarşılıqlı qayğısı buşuş adlanıb, beşiklə, nəvə ilə bağlıdır. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

betər

Fars mənşəlidir, əsli bəd və təhər (bədtər: yəni pis) sözlərindən ibarət olub. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

Beydulla

Ərəbcə beyd (ev) və ulla (Allah) sözlərindən əmələ gəlib: “Məkkə” mənasını verir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

beyin

Ərəbcədir, bizdə onun yerinə ilik (yilik) işlədilib (indi ilik sözü mənasını dəyişib). (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

Beyləqan

Alimlər bunu “açıq düzənlik” mənasında açıqlayır və göstərirlər ki, sözün əsli Paytakaran olub (aran “düzənlik” anlamına uyğun kəlmədir). (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

beyt

Ərəbcədir: həm “iki misra” (cəmi: əbyat), həm də “ev” (cəmi: buyut) deməkdir. Omonim sözlərdir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

bez¹

Bu, parçanın boz (ağ) rəngdə olan formasıdır. Bəyaz gecələr ifadəsindəki bəyaz sözü ilə eyni kökə malikdir. Бязь formasında rus dilində də işlədilir. Guya əsli ərəb dilinə mənsubdur, amma mən belə hesab edirəm ki, boz sözü bizdən ərəblərə keçib və bir qədər dəyişərək bəyaz şəklinə düşüb. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

bez²

Bezmək və bezikmək feilləri var. Bezikmək sözü gecikmək qəlibi üzrə yaranıb. Deməli, addan düzəlib. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

bezdək

Malyariyanın qədim adıdır. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

bezikmək

Mənbələrdə “əsmək”, “titrəmək” mənasını əks etdirən bez feili var. Bezik sözü “сильно дрожать” kimi açıqlanıb. Малярия kəlməsinin mənasını bezgək sözü ilə ifadə olunub. Deməli, bezikmək sözü indi “boğaza yığılmaq” anlamını əks etdirsə də, tarixən “əsnəmək, titrəmək” anlamı ilə bağlı olub. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)