Etimologiya lüğəti

badya

Ərəbcə “bədəvi” deməkdir. Görünür, bədəvilərin işlətdikləri qab olub (bədə­vilərə aid qab). Bizə fars dilindən keçib. Dialektlərdə bayda şəklində də işlədilir (ona görə də rus dilindəki байдарка “bay”la başlayır). Ehtimal ki, badə sözü ilə qohumdur. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

bafa

Fars mənşəlidir, məsdəri baftən (bağlamaq)dir, orağın birdəfəyə kəsdiyi ot (taxıl) dəstəsinə (bir əl tutumuna) deyirlər. Bizdə orun işlənib, oraq sözü ilə qohum olub. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

bafta

Farsca baftən (hörmək, toxumaq) feili ilə bağlıdır. “Lent” və “parça növü” an­la­mında da işlədilir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

bağ

“Cад” mənasında işlədilən bu söz bağlamaq kəlməsinin kökü ilə qohumdur. Bağın ətrafını bağlayırlar ki, mal-qara girməsin (müqayisə et: огород və ого­ро­дить). Bağat, elat sözlərindəki –at şəkilçisi ərəbcədir. Həmin sözlər bizdən onlara keçib və şəkilçi ilə birlikdə yenidən bizə qayıdıb. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

bağa

Mənbələrdə “bükülən”, “bürüşən” anlamında açıqlanıb. Doğrudan da, qurbağa (əsli: qodurbağa) və tısbağa (əsli: tasbağa) üstü örtülü heyvanlardır, ayaqları görünmür. Bağa sözü bağlamaq feilinin ən qədim kökü olan ba sözü əsasında əmələ gəlmişdir və “üstüörtülü” deməkdir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

bağacıq

Mənbələrdə bağacuq (мышцы между ключицей и плечом) sözü var və indi də işlədilə bilər. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

bağanaq

Qıçların hövsələ sümüyünə (burada hövsələ sözü “çanaq, içi oyuq” mənasını verir), yəni çanaqlığa birləşdiyi yerə bağanaq deyirik (çanaq sümüyü çanağa oxşar olduğu üçün belə adlanıb). Bəzi mənbələrdə (və bir sıra müasir türk dillərində) bağanaq əvəzinə, bağçanaq (bağançanaq) verilib. Deməli, buradakı –anaq şəkilçisi döyənək, dəyənək, boğanaq sözlərindəkinin eyni deyil (alimlər yazırlar ki, tozanaq sözü toz feilindən düzəlib, amma bizdə toz feili yoxdur, toz-a-maq və toz-u-maq feilləri var), çanaq kəlməsinin təhrifi nəticəsində yaranmış formadır. M.Kaşğarinin “Divan”ında bağayaq sözü də verilib, heyvanın dırnaqları arasındakı yarığa deyiblər. Güman etmək olar ki, bağanaq kəlməsi elə həmin bağayaq sözünün dəyişmiş formasıdır. Buna yaxın olan badaq sözü də var, “скоба” (“qurbağa” da deyirlər) mənasında işlədilir. Söz belə yaranıb: ba feili üzərinə -ğ şəkilçisi artırmaqla isim yaradılıb, onun üzərinə -laq şəkilçisi artırılıb və bağlaq ismi əmələ gəlib. Sonra həmin söz bağdaq (müqayisə et: al-la-t və al-da-t) formasını kəsb edib. Deməli, tarixən şəkilçi –daq deyil, -laq olub. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

bağayaq

Qoşadırnaqlı heyvanın dırnağının arasındakı yarığa deyirlər. Bağ və ayaq sözlərindən əmələ gəlib. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

bağça

Bəzi qaynaqlarda bunu fars mənşəli hesab edirlər. Əslində bağ (сад) sözü zəminində yaranıb. Bağ isə meyvəliyin ətrafının çəpərlənməsi (bağlanması) ilə əlaqədardır. Maraqlıdır ki, rus dilində də bu, огородить kəlməsi ilə ifadə olunur. Farslar bunu bizdən götürüblər, onlarda tarixən bostan (bustan) kəlməsi işlədilib. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

bağdaş

Çağdaş dilimizdə daha çox bardaş kimi işlədilir. Ayaqları bir-birinə ilişdi­rərək (bağlayaraq) oturmaqla bağlıdır (biz uşaq olanda bağdaş qurma­yanlara çörək vermirdilər. Çünki bağdaş qurub oturmaq abır-həya simvolu idi). Bağlamaq feili ilə əlaqədar olduğundan indi bardaş işlətməyimizə elmi cəhətdən bəraət qazan­dırmaq olmaz. Sözün ayboqdaş forması da olub. Ay (dəyirmi), boq (boğ, bağla), daş (birlik) hissələrindən əmələ gəlib. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

bağır¹

Anadolu türkləri bələk sözünün sinonimi kimi bağırdaq kəlməsini işlədirlər. Ehtimal ki, bağır və bağırsaq sözləri eyni kökdən törəmədir, bağlamaq (əlaqəli ol­­maq, sarınmaq) kəlməsi ilə bağlıdır: bağır kəlməsi bağıl, bağıldaq kimi olub son­ra l səsi r səsi ilə əvəz edilib. İkinci ehtimal da mümkündür: bağır, doğrudan da, bağlı sözü ilə əlaqədardır, “üstü qarın dərisi ilə örtülü (bağlı) olan”, “xaricdən gö­rün­­­məyən”, “içalat” deməkdir. Bu mənada bağır sözü içalat kəlməsinin si­no­nimi olub və qarın boşluğunda olan üzvlərin hamısını əhatə edib (qarında qara, ağ və göy bağırların olması göstərir ki, daxildəkilərin hamısı haçansa “bağır” adlanıb). Ən inandırıcı yozum belədir: bağır monqol sözüdür, mənası “yumşaq” deməkdir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

bağır²

Şiələrin beşinci imamının (Əli, Həsən, Hüseynin oğlu Əli (Zeynalabdin), Məhəmməd (Zeynalabdinin oğlu)) fəxri adı Bağır olub. Ərəbcə mənası “müdrik” deməkdir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

bağırcıq

Arabada qolun (дышло) oxa bağlandığı yerə “bağırcıq” deyiblər (indi də dialektlərdə və bəzi türk dillərində işlədilməkdədir). Bu, bağırmaq feili ilə əlaqə­dar­dır, çünki arabada ən çox səs salan yerdir (oxla yastıq bir-birini sürtür və cırıltı yaradır). (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

bağırmaq

Nə qədər qəribə olsa, bu söz bağır kəlməsi ilə eyni kökə malikdir.Adam hirslənəndə ağ bağırda bərk qızışma baş verir və insan qışqırmaq yolu ilə sanki bağrını sakitləşdirməyə çalışır. Ağ bağır hiss-həyəcan mənbəyidir, mənbələrdə o, qəzəb sözünün sinonimi kimi də işlədilib. İkinci mülahizə də mümkündür: oğlaq bəyirir, inək böyürür, adam bağırır. Bunların hamısı eyni sözün müxtəlif formaları­dır. Çağır və çığır, çənə və çeynə kimi sözlər də həmin qəlib üzrə yaranıb. Burada daxili fleksiya əlamətlərinin şahidi oluruq. Bağırmaq sözü boğaz kəlməsi ilə də qohum ola bilər, “boğazdan çıxan səs” mənasını əks etdirir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

bağırsaq¹

Bu sözün mənşəyi haqqında çox mülahizələr var: bağlama vasitəsi ol­duğu üçün (bağırsaqdan indi də saza pərdə düzəldirlər) belə adlana bilər; boğuq, buruq-buruq olması da (boğursaq, boğuqsaq...) onun “bağırsaq” adlan­masına səbəb ola bilər; orqanizmdə bağırla əlaqədar olduğu üçün də bu cür adlanması mümkündür. Tatarlar, qazaxlar yağda qızardılan xəmir kürəciklərinə “bağırsaq” deyirlər. Bu kürəciklər qoyun qığına bənzəyir. Bəlkə də, bağırsaq sözü daxilində saxladığı yükün adı ilə bağlı bu cür adlanıb. Gəldiyim son nəticəyə görə, bağırsaq sözü boru kəlməsi ilə qohumdur. Bəzi türk dillərində şlanq yerinə də bağırsaq işlədirlər. Qabaqlar bağırsaq yerinə, süzük sözü də işlədilib. Görünür, bu bir qədər cavan sözdür, bağırsaqların özündən ferment buraxması əhaliyə məlum olduqdan sonra yaranıb, qidanın bağırsaqdan qana süzülməsi ilə bağlıdır. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

bağırsaq²

Mənbələrdə “ürəyiyumşaq” mənasında işlədilmiş bağırsaq sözü var (bağır kəlməsinin mənalarından biri “ürək” deməkdir). Bağır kəlməsindən bağır-sa-maq (ürəyə yaxın hesab etmək) feili, ondan isə bağır-sa-q sözü əmələ gəl­mişdir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

bağışla

“Əlaqəni (bağı) qırmamaq üçün günahdan keçmək, hədiyyə vermək” mə­na­larını bildirən söz olub. Deməli, bağ kəlməsi ilə qohumdur: “iki tərəf arasında möv­cud olan bağı kəsməmək, hifz etmək” deməkdir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)