Etimologiya lüğəti

biz

Qırğız dilində bu söz şibiğə (şibətə) kimi işlədilir. Şiş sözü ilə əlaqələndirilir və ucu iti kimi açıqlanır. Bizdə, məncə, “biçmək” anlamı ilə bağlıdır, “kəsən”, “deşən” deməkdir. Sözün tarixi kökü “kəsmək”, “deşmək” mənasını verən bi olub. Bi kəl­mə­­sindən də biçmək feili, biz ismi əmələ gəlib. Biz indi “deşmək” mənasını əks et­dirir. Başqa bir ehtimala görə biz buynuz sözünün dəyişmiş formasıdır. Qa­baq­lar biz yerinə, buynuzdan istifadə olunub. Birinci daha inandırıcı variantdır. Ya­kut­lar buna “burkeç” deyirlər (“şilo”mənasında). (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

bluza

Peluzeya (Misir) şəhərində istehsal olunmuş parça növüdür. Söz də həmin yerin ad ilə bağlıdır. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

boğaz¹

“Горло” mənasını əks etdirir. Bu söz mənbələrdə boğurdaq kimi verilib, boğmaq feili ilə bağlıdır kimi qeydə alınıb. Boğça sözü də bununla qohumdur. Əbu Həyyanda (XIII–XIV əsr) bu söz boğaq (boğuq yer) kimi qeydə alınıb. Türk­mənlər buna “boğurdaq” deyirlər. Deməli, boğmaq sözü ilə bağlıdır. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

boğaz²

Hamilə heyvanlar haqqında “boğazdır” kəlməsi işlədilir. Sözün əsli buza şək­lində olub və “doğmaq” mənasını əks etdirib. Buzov sözü də həmin zəmində əmələ gəlib. Mənbələrdə buzov yerinə buzağu yazılıb. Oğlan kəlməsi doğmaq feilindən törədiyi kimi, buzov sözü də buza feilindən törəmədir. Oğlaq (keçi ba­lası) və oğlan kökdaş sözlərdir. Güman etmək olar ki, buzov və quzu sözləri də eyni kökdən əmələ gəlib. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

boğanaq

Dadanaq, bağanaq, tozanaq (toz –a –anaq), çəkənək (çəkələt kimi də işlədilir), qasnaq (qatlanmış), qayğanaq, biçənək, sızanaq, soğanaq tipli sözlərin hamısında –anaq (naq) şəkilçisi feildən ad düzəltməyə xidmət edir. Boğanaq boğmaq feili ilə bağlıdır, havanın ağırlığı nəticəsində nəfəs almağın çətinliyini (boğulmanı) bildirir. Bürkü də bu sözün dəyişmiş formasıdır. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

boğma ilan

Farsca əjdarmar (əjdaha ilan) və ya boa (fransızcadır, “ilan” demək­dir) adlanır, ruslar “yдав” deyirlər.Düşmən boğur, (zəhərsizdir) adı da buradandır. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

boğmaq

Mənbələrdə göstərilir ki, ba feili olub və indiki “bağlamaq” mənasını əks etdirib. Həmin feildən bağ ismi də yaranıb. Eyni qayda ilə bo feili də mövcud olub və ondan boğ sözü əmələ gəlib. Boxça (əsli: boğça), boğaz (əsli: boğuz), buxaq (əsli: boğaq) sözləri də həmin boğ ad –feil omonimindən törəyib. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

boğuşmaq

Boğmaq feilinin qarşılıq növüdür. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

boğça

Bizdə boğum (сустав, сочленение, узел, завязать) sözü olub. Şişməyə “boğuq” deyiblər. Boxça kəlməsi boğmaq (bağlamaq) sözü ilə qohumdur. Buğum sözü boğum kəlməsinin dəyişmiş formasıdır. Qıvrım sözünün sinonimi boğurda kəlməsi olub. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

bokal

Alman sözüdür, “badə” deməkdir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

bodqıxan

Çin imperatorunun titulu olub. Boqda –“böyük”, “ilahi” deməkdir, xan isə məlumdur. Sözdən belə məlum olur ki, rus dilindəki бог sözü də Boqdıxan kəlməsindəki boq ilə qohumdur. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

bol

“Çox” mənasında işlədilən bu söz ad –feil omonimi əsasında izah oluna bilər. Bolmaq (bulmaq, olmaq) feili “əldə etmək, malik olmaq” mənasını verir, bol sifəti isə çoxluq bildirir. Həm semantik, həm də fonetik yaxınlıq aydınca –hiss olunur. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

bomba

Latın sözüdür. Qədim mənası “vızıltılı mərmi” deməkdir. İndi məna dəyişib.  (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

boran

Burulmaq sözü ilə bağlıdır. Burula –burula öz işini görən havadır, covğundur, yağışdır. Буран şəklində rus dilində də işlədilir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

borc

Bu soğdaq dilindən keçib, alınma sözdür. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

Borçalı

İ.Musayevə görə, borçu (şərabçı) Alı birləşməsi ilə bağlıdır. Alının peşəsi şərabçılıq olub. Bir vaxtlar bu yerə Borçalı yox, “Ağbulaq” deyiblər. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)