Fizika terminlər lüğəti

RETUŞ fr. retouche; retoucher – düzəltmək, çəkib dəqiqləşdirmək; hərf. yenidən toxunmaq

inc., inf., poliq. Təsvirlərin (rəsm, fotoşəkil və s.) karandaş və ya boya ilə ayrı-ayrı yerlərinin düzəldilməsi, pozulub təmizlənməsi və kimyəvi emalı (fotoqrafik təbəqənin aşındırılması yolu ilə).

Poliqrafiyada orjinalların çapa hazırlanmasında və çap formaları üçün neqativ və diapozitivlərin düzəldilməsi, qaydaya salınmasında tətbiq olunur.

REVERBERASİYA lat. reverberatio – əksolunma

Örtülü binalarda səs mənbəyinin təsiri kəsildikdən sonra səsin tədricən zəifləməsi.

Binanın içərisindəki hava külli miqdarda məxsusi rəqslərə malik sistem rolunu oynayır.

REZERFORD

Radioaktivlik vahidlərindən biri. Rd ilə işarə olunur.

1 R., bir san-də 106 parçalanma verən nuklidin aktivliyidir. E. Rezerfordun şərəfinə adlandırılmışdır.

REZOLVOMETRİYA lat. resolvo – açıram + ...metriya

Fotoqrafik sensitometriyanın fotomaterialların ayırdetmə qabiliyyətinin ölçülməsi üsullarını öyrənən bölməsi.

REZONANSLAR

Qarşılıqlı təsir zamanı bir neçə elementar zərrəciyin qovuşması (və ya mexaniki birləşməsi) nəticəsində yaranan və yaşama müddəti kiçik olan zərrəciklər.

R. bilavasitə müşahidə olunmur, yaranması parçalanmada meydana çıxan zərrəciklərin müşahidəsi ilə isbat olunur.

REZONATOR

Rezonans xassələrini kəskin biruzə verən rəqs sistemi.

Paylanmış parametrli (sərbəstlik dərəcəsi sonsuz sayda olan) rəqs sistemləri adətən praktikada R. adlanır.

SEQNETOELEKTRİKLƏR

Küri nöqtəsindən (Tk) aşağı temperaturlarda spontan polyarlaşmaya malik kristal maddələr.

Xarici elektrik sahəsində S.-in spontan polyarlaşmasının istiqaməti dəyişilir və bu dəyişmə zamanı dielektrik histerezisi müşahidə olunur.

SELEKTİVLİK

Radioqəbuledicinin faydalı radiosiqnalları müxtəlif mənşəli kənar (radioqəbula mane olan) elektromaqnit rəqslərindən fərqləndirmək və ayırmaq xassəsi; radioqəbuledicinin bu xassəsini miqdari cəhətdən xarakterizə edən parametr.

SENSİBİLİZASİYA¹ fr. sensibilisation, lat. sensibilis – həssas

biol. Orqanizmin müxtəlif növ qıcıqların təsirinə qarşı həssaslığının artması.

Orqanizmi təşkil edən toxumaların anatomik, morfoloji, mikroskopik-histoloji və fizioloji xüsusiyyətləri vardır. Sübut edilmişdir ki, S. mərkəzi sinir sistemində oyanma və ləngimə hadisələri nəticəsində pozula bilir.

SENSİBİLİZASİYA² fr. sensibilisation, lat. sensibilis – həssas

Fotomaterial həssaslığının spektral oblastının genişləndirilməsi.

S. hadisəsini alman alimi Q. K. Fogel kəşf etmişdir (1873). S. müasir ağ-qara və rəngli fotomaterialların istehsalında geniş tətbiq olunur.

SENSİTOMETRİYA lat. sensitivus – həssas + ...metriya

Metrologiyanın işığahəssas fotomaterialların fotoqrafik xassələrinin ölçülməsi ilə məşğul olan sahəsi.

19-cu əsrin 40-cı illərində (fotoqrafiyanın kəşfindən sonra) meydana çıxmışdır. Kino-foto materialların istehsalı və emalının ayrı-ayrı mərhələlərində, habelə fototəsvirlərin çoxlu sayda alınmasına miqdari nəzarət üsulları, qəbul və arbitraj sınaqları – S.-ya əsaslanır.

SENTAL ing. cental, lat. centum – yüz

İngilis ölçü sistemində kütlə vahidi.

ctl ilə işarə olunur. 1ctl=100 funt (və ya 45, 359 kq).

SEYŞLƏR fr. seiche

coğr. Qapalı su hövzələrində yaranan böyük periodlu (bir neçə dəqiqədən onlarca saatadək) durğun dalğalar.

S. xarici təsirdən (atmosfer təzyiqinin kəskin dəyişməsi, külək, seysmik hadisələr və s.) yaranan dalğalarla, hövzənin sahillərindən əks olunan dalğaların interferensiyası nəticəsində əmələ gəlir. S. zamanı bütün su kütləsi rəqsi hərəkətdə olur.

SƏSYAZMA

Səs dalğalarının sonradan səsləndirilməsi üçün qrammofon valı, kino lenti və s. informasiya daşıyıcısına yazılması.

Səs daşıyıcısının müxtəlif sahələrində fiziki hal və ya formanın dəyişilməsinə əsaslanır. Mono, stereo və kvadrafonik (yəni 4 kanallı stereofonik) S. üsulları var.

SİKLOTRON siklo... + ...tron

Protonları, deytronları, α-zərrəcikləri və ionları sürətləndirmək üçün dövri sürətləndirici.

S.-da sabit maqnit sahəsindən istifadə olunur.

SİNXROFAZOTRON

Dəyişən tezlikli elektrik və maqnit sahəsində ağır zərrəciklərin (protonların, ionların) sürətləndiricisi; proton sinxrotronu, kosmotron, bevatron.

S.-dan elementar zərrəciklərin tədqiqində istifadə olunur.