Azərbaycan şəxs adlarının izahlı lüğəti

HACIHÜSEYN ərəb.

HACIQULU ərəb.

mürəkkəb adların tərkibində işlənən Hacı və azərb. Qulu adlarının birləşməsindən əmələ gəlmiş şəxs adıdır.

HACIMƏHƏMMƏD ərəb.

HACIRZA ərəb.

mürəkkəb adların tərkibində işlənən Hacı və Rza adlarının birləşməsindən əmələ gəlmiş şəxs adıdır.

HACISƏMƏD ərəb.

mürəkkəb adların tərkibində işlənən Hacı və Samad adlarının birləşməsindən əmələ gəlmiş şəxs adıdır.

HACIMURAD ərəb.

mürəkkəb adların tərkibində işlənən Hacı və Murad adlarının birləşməsindən əmələ gəlmiş şəxs adıdır.

HACİB ərəb.

hacib (hacaba sözündəndir) sözündəndir. Hacib sözünün lüğəvi mənası qədim və müasir ərəb sözlüklərində təfsilatı ilə izah edilmişdir. Ərəb dilində hacaba birinin bir yerə daxil olmasına, girməsinə mane olmaq anlamındadır və buradan da qapıçı, yəni hacib sözü yaranmışdır.

Əməvilər zamanından başlayaraq Şərq və Qərbdəki müsəlman dövlətlərində əsrlər boyu işlənmişdir. Əvvəllər hökmdar saraylarında vasitəçi mənasında işlənmişdir. Hacib Azərbaycan antroponimikasında vəzifə adları ilə əlaqədar kişi adlarındandır. Bildiyimiz kimi, türk-İslam tarixi və mədəniyyəti üçün son dərəcə əhəmiyyətli olan “Kutadqu Bilik” əsərinin müəllifi XI əsr şairi Yusif Balasaqunlu (sonradan Yusif xan Hacib) böyük dilçi, lüğətçi alim Mahmud Kaşğarinin müasiri, həm də yerlisidir. Bu əsər vaxtilə türk dilində yazılmış, həm də türklərin İslamı qəbul etmələrindən sonra əruz vəznində yazılmış ilk poemadır. Azərbaycan dilinə “Səadət gətirən bilik”, “Bəxtiyarlıq sənəti”, “Xoşbəxtliyə aparan elm” kimi tərcümə edilir. 1068-ci ildə Kaşğar şəhərinə köçən Yusif Balasaqunlu orada bu əsər üzərində on səkkiz ay işləmiş və 1069-cu ildə “Kutadqubi- lik” əsərini Qaraxanilər dövlətinin – Məşriqin və Çinin hökmdarı Tabğaç Buğra xaqana ərməğan etmişdir. Minnətdarlıq əlaməti olaraq xaqan da, öz növbəsində, Yusif Balasaqunluya Ulu Xas Hacib (saray naziri, saray işlərinin rəhbəri) vəzifəsini vermişdir. Bu, orta əsrlərdə Yaxın Şərq ölkələrində sarayda ən yüksək vəzifələrdən biri hesab edilirdi. Orta əsrlərdə Şərq ölkələrində xəlifələrin, hökmdarların sarayında baş vəzirə, hökmdarı qorumaq məqsəd ilə onun olduğu yerin qapısı qarşısında duranlara da hacib deyilmişdir. Sonradan şəxs adı kimi də formalaşmışdır.

HADİ ərəb.

hadi sözündən olub, dilimizə tərcümədə doğru yol göstərən, istiqamətləndirən, bələdçilik edən adam, rəhbər anlamlarını ifadə edir. İslam dinində Allahın məlum 99 adından biri də əl-Hadi olub, hidayətə çatdıran rəhbər, ulu Tanrı anlamındadır.

Ərəblərin tarixində Abbasilər sülaləsinin xəlifəsi Harun ər-Rəşidin qardaşının adı da Hadi olmuşdir. Xəlifə Məhdi Abbasinin (158-169) oğlu Hadi çox gənc yaşlarında hakimiyyətə gəlmişdi. Hadinin hakimiyyət dövrü (169-170) ərəblərin tarixində cəmiyyət üçün baha başa gələn acı hadisələr dövrü kimi anılır. Əl-Hadinin ölümündən sonra qardaşı hakimiyyəti ələ keçirmişdi. Bu gün Azərbaycanda Hadi adı çəkilən zaman hər kəs Azərbaycan ədəbiyyatı tarixində adı özünə təxəllüs olaraq götürən nakam taleli şair Məhəmməd Hadini xatırlayır. Azərbaycan romantizminin görkəmli simalarından biri olan Məhəmməd Hacı Əbdülsəlimzadə oğlu (1879-1920) əsərlərini Hadi təxəllüsü ilə yazmışdır. Çox keşməkeşli və ağır həyat sürmüş şair Məhəmməd Hadi (Şirvani) XX əsrin əvvəllərində Azərbaycan xalqının həyat və müqəddəratı haqqında yüksək sənət əsərləri yaradan şair, dünya mədəniyyəti tarixinə dəyərli səhifələr yazmış romantizmin qüdrətli nümayəndələrindən biri olmuşdur.

HAFİZ ərəb.

hafiz sözündən olub, qoruyan, hifz edən mənasındadır. İslam dinində Allahın məlum 99 adından biri də əl-Hafiz olub, qoruyan, hifz edən mənasındadır.

Dilimizdə Allahla, Tanrı ilə əlaqədar alqış məzmunlu ifadələr kifayət qədərdir. Bunların çoxu, məsələn, Allah qoruyanda banda na karadir ki...; Allah qorusun; Qadadan, baladan saxlayan (qoruyan anlamında) Allah, ümidim Sanadir və s. Bu səbəbdən də ərəb dünyasında olduğu kimi, İslamı qəbul etmiş ölkələrin hamısında Hafiz Şərqdə geniş yayılmış kişi adlarındandır. Hafiz sözü eyni zamanda müqəddəs “Quran”ı əzbər bilən anlamını da ifadə edir. Məlum olduğu kimi, Xoca Şəmsəddin Məhəmməd Hafiz Şirazi (təxm. 1325-1389/1390) XIV əsr İran şairi və sufisi olmuşdur. Yazdığı qəzəllər mistik düşüncə və məhəbbətin mədhinə görə Şərq ədəbiyyatının ən gözəl incilərindən sayılır. Hafiz poeziyasında hətta müasir sürrealizmin elementlərinə də rast gəlmək olar. Onun həyatı haqqında çox az məlumat vardır. Lakin Hafiz haqqında kifayət qədər rəvayətlər mövcuddur. Şairin şeirləri bu gün də sevilə-sevilə oxunur və nəşr edilir. Bu şeirlər fars poeziyasının şah əsərlərindən hesab edilir. XVI əsrdən XX əsrin əvvəllərinə qədər Buxara xanlığında məktəb dərsliklərində Hafizin şeirlərinin olması mütləq xarakter daşıyırdı.

HAFİZULLA ərəb.

HAKİM ərəb.

hakim sözündən olub, dilimizə tərcümədə hökm edən, hökm və hikmət sahibi olan Allah, amir və əmr verən, hökmdar, əmir anlamlarını ifadə edir. Hakim müasir Azərbaycan dilində məhkəmə orqanlarında baxılan iş haqqında hökm, qərar, qərardad çıxaran vəzifəli şəxsdir. Bununla yanaşı, oyunda, yarışda hakimlik edən şəxs anlamını da ifadə edir.

Dilimizdə tarixən bir ölkənin başında duran, onu idarə edən şəxsə də hakim deyilmişdir. Məsələn, Bakı hakimi, Gəncə hakimi və s. Bir sıra lüğətlərdə mütəfəkkir, çox ağıllı adam, filosof, təbib, loğman anlamlarını ifadə edən həkim sözü ilə əlaqələndirilir. Hakim kişi adı İslam dinində Allahın məlum 99 adından biridir. Əl-Hakəm hökm edən, yaxşını pisdən ayırd edə bilən, düzgün hökm çıxaran mənasını ifadə edir. XX əsrdə məişətimizdə geniş yayılmış Hakim kişi adı türk dünyasında da, Şərqdə də geniş yayılmış şəxs adlarındandır.

HAQVERDİ ərəb.

haq (əslində haqq) sözü və azərb. verdi sözlərinin birləşməsindən əmələ gəlmiş şəxs adıdır.

HAXVERDİ

HALAY azərb.

halay sözündəndir.

Halay kişi adı dairə, dövrə mənalarını ifadə edir. Məişətimizdə köhnəlmiş şəxs adları sırasındadır.

HALƏT ərəb.

halat sözündən olub, dilimizdə hal-vəziyyət, durum, keyfiyyət, biçim mənalarını ifadə edir.

Azərbaycan antroponimikasında müştərək şəxs adları sırasında olan Halət türk xalqlarının məişətində bu gün də geniş yayılmış antroponimlərdəndir.