Məsəllər, deyimlər

EV BUZOVUNDAN ÖKÜZ OLMAZ

►Öz çevrəsinə, yaxın adamlarına, mənsub olduğu topluma, xalqa və millətin təmsilçilərinə əsassız inamsızlığı istehza ilə bildirən ifadə.

İfadənin ilk dəfə «Əkinçi» qəzetində işlədildiyi ehtimal olunur.

Xalq arasında dolaşan və bəzən istehza ilə söylənən bu deyimi ilk dəfə Həsən bəy Zərdabi «Əkinçi» qəzetindəki (9 avqust, 1876) yazısında işlətmişdir. Qəzetin «Daxiliyyə» bölməsində böyük maarifçi bu deyimi belə kontekstdə işlədir:

«Bizim Qafqaz vilayətinin bir şəhərində iki şəxs bir-birilə belə söhbət edir:

Sual: – Əmi, eşitmisənmi ki, Badikubədə bir ildir filankəs «Əkinçi» ismində bir qəzetə çıxardır, təzə xəbərlər yazır, hikmət ilə hər bir şeyi aşkar edir?

Cavab: – Filankəs Şirvan vilayətinin Zərdab qəryəsinin sakini filankəsin oğlu, filankəsin nəvəsi deyilmi? Mən elə bilirdim ki, o qəzeti İvan, ya Karapet çıxardır. Pəs onu filankəs çıxardır imiş. Mən onun ata-babasını tanıram. Qoy getsin, ev buzovundan öküz olmaz...

Sual: – Əmi, belədə ev sahibindən adam olmaz və buzov gəlib ona sahib olur.

Cavab: – Boş sözdür, – deyib qalxıb yola düşür».

İndinin özündə də öz çevrəsinə, yaxın adamlarına, doğma xalqına və millətin təmsilçilərinə inamsızlıq olanda bu ifadə işlədilir.

EVDƏ DƏ UŞAQLAR DEYİR Kİ, ATAMIZ İŞƏ GEDİB

►Əhəmiyyətsiz, faydasız işlə məşğul olan, işə yalnız baş girləmək üçün gedib-gələn adamın «əməyini» qiymətləndirmək məqsədilə işlədilən ifadə.

İfadə «Bəyin oğurlanması» filmindən (1985) qaynaqlanaraq yayılmışdır.

«Azərbaycanfilm» kinostudiyasının çəkdiyi bu əyləncəli kinokomediya (ssenari müəllifi: M.Süleymanlı; rejissorlar: C.Mirzəyev və V.Mustafayev) cəmiyyət və insan səadəti uğrunda mübarizə haqqındadır. Bir kəndə gəlmiş çəkiliş qrupunun fəaliyyətindən bəhs edən süjet üzərində qurulmuş filmdə Həsənağa Turabov, Səyavuş Aslan, Nəsibə Zeynalova, Səməndər Rzayev, Yaşar Nuri, Arif Quliyev, Hacı İsmayılov və başqa görkəmli aktyorlar rol almışlar. Film daha çox milli koloriti və populyar ifadələri ilə yadda qalmışdır.

«Evdə də uşaqlar deyir ki, atamız işə gedib» ifadəsi kino çəkilişi qrupunda maliyyə işlərinə baxan Mustafanın (S.Aslan) dilindən səslənir. O, əhəmiyyətsiz və xırda hesab etdiyi işlərdən təngə gələrək bu ifadəni işlədir.

EVİN KİŞİSİNİ SORUŞARLAR

►Böyük hörmət-izzət sahibi olan, nüfuzlu, alicənab, əsl kişi xasiyyətli adamı mədh etmək üçün işlədilən ifadə.

İfadə «Axırıncı aşırım» filmindən (1971) qaynaqlanır.

Abbasqulu bəy «Şura» hökuməti adından Kərbəlayı İsmayıla silahı yerə qoyub kolxoza qoşulmaq təklifi ilə Qarabağlı kəndinə gəlir. Lakin Kərbəlayı onun gəlişinin səbəbini bildiyindən üz-üzə gəlməkdən yayınır.

Abbasqulu bəy isə mənasız qırğına yol verməmək üçün təkidlə Kərbəlayını axtarır və nəhayət, onun məskunlaşdığı məkana yetişir. Evin həyətinə girəndə Abbasqulu bəyi Kərbəlayının əlaltısı Qəmlo qarşılayır. Qəmlonun kəndin camaatına etdiyi zülm və amansızlıqlarından xəbərdar olan bəy onun «Kimi istəyirsiniz?» sualına bəyliyinə və şəxsiyyətinə yaraşan kəskin bir intonasiya ilə: «Evin kişisini soruşarlar!» – deyə saymazyana cavab verir.

İfadə əsl, hörmətli, nüfuzlu kişini mədh etmək üçün işlədilir. Özünü kişi adına layiq aparmayan adamlara münasibətdə isə bu ifadədə təhqir və kinayə çaları qabardılır.

EY MIXI MİSMAR ELƏYƏN ALLAH!

►«Sən saydığını say, gör fələk nə sayır» mənasında işlədilən ifadə.

İfadə xalq arasında yayılmış qədim bir rәvayәtdən qaynaqlanır.

Həmin rəvayətdə deyilir ki, bir padşaһ başqa ölkәyә qәsbkarlıq yürüşünә һazırlaşır. O, qoşuna lazım olan atları nallatmaq qәrarına gәlir. Lakin padşahın anbarlarında mıx tapılmır. Şәhәrdәki yeganә qoca dәmirçini yanına çağıraraq əmr edir ki, sәһәrә qәdәr on min mıx hazırlasın. Dәmirçi nә qәdәr yalvarır, and-aman edir ki, bu qәdәr mıxı bir gecәdә hazırlamaq mümkünsüzdür, padşah inadından dönmür, on min mıxı hazırlamasa, sәhәr dәmirçini asdıracağı ilә hәdәlәyir.

Kor-peşman evә gәlәn dәmirçi sәһәrә qәdər oturub Allaha yalvarır, ona kömәk göstәrmәsini istәyir. Səhərə yaxın dәmirçinin qapısı döyülür. Şah xidmәtçisi xәbәr verir ki, gecә ikәn padşah ölüb, ona görә dә tabutu mismarlamaq üçün dörd ədəd mismar lazımdır. Dәmirçi bu işi əlüstü görür, әllәrini göyә qaldırıb deyir: «Ey mıxı mismar elәyәn Allah, kәrәminә şükür!»

Bu motiv Səməd Vurğunun «Vaqif» dramında da istifadə olunmuşdur.

EZOP DİLİ

►Açıq deyilməsi müəllif üçün təhlükə yaradan hər hansı fikrin, mətləbin üstüörtülü, məcazi, eyhamlı şəkildə ifadə edilməsi üsulu.

İfadə eramızdan əvvəl VI–V əsrlərdə yaşadığı ehtimal edilən antik yunan şair-təmsilçisi Ezopun (yun. «Aisopos») adı ilə bağlıdır.

Ağır həyat yaşamış trakiyalı qul Ezop dövrün ədalətsizliklərini, o cümlədən öz sahiblərinin eyiblərini, mənəvi eybəcərliklərini, ictimai haqsızlıqları yaxşı görür və bunları öz şeirlərində birbaşa deməkdən çəkinirdi. Buna görə də təmsillər yazır, alleqoriyadan istifadə edirdi. Sonralar bədii əsərlərdə fikrin birbaşa deyil, simvollar, işarələr və kinayələrlə dolu ifadə tərzi Ezop dili adlandırıldı.

Ezopun əlyazmaları qalmayıb, onun təmsillərinə yazılı halda təxminən üç əsr sonra tərtib olunmuş mənbələrdə rast gəlinir. Herodot (e.ə. V əsr) və Aristotelin (e.ə. IV əsr) məlumatlarına görə, Samos adasında qul olan Ezop bir müddətdən sonra azadlığa buraxılıb və Delfidə öldürülüb. Plutarx (I əsr) isə təmsilçinin delfililəri təhqir etdiyinə görə qayadan atıldığını bildirir.

Ezop dilindən daha çox söz və fikir azadlığı üçün təhlükə yarandığı qapalı cəmiyyətlərdə, tənqidə görə təqiblərin güclü olduğu mühitdə yaradıcı adamlar, ən çox da şair, yazıçı, jurnalist və publisistlər istifadə edirlər.