Azərbaycan dastanlarının leksikası

tuti-zəban

Tutidilli, dili şirin, gözəl sözlər danışan gözəl haqqında.

Göz gördü, könül sevdi,

Sən tutu-zəbanı şirin,

Gəzərlər, yoxdur tayın,

Hələb, İsfahanı, şirin.

         (“Abbas və Gülgəz”)

tübü-boran

Qar-boran, çovğun.

Mənim sağlığıma kim güman eylər,

Tübü-boran halım çox yaman eylər;

Qarlı dağlar gündə nahaq qan eylər,

Yarı salıb məndən aralı, dağlar!

                                             (“Novruz”)

tüccar ərəb

Tacir sözünün cəmi; tacirlər, sövdəgərlər.

Zərrafa yalan satarsan,

Tüccar, səndən ləl istərlər.

Zənbursan, dağlar çiçəyi,

Cana səndən bal istərlər.

               (“Mahmud-Niyar xanım”)

Əhməd tacirbaşı, sən tüccarlıq işini beş barmağın kimi bilirsən.

                                                                       (“Koroğlunun Bayazid səfəri”)

tülək tərlan

Tükünü tökmüş tərlan (tülək tükünü, yununu tökmüş deməkdir).

Aşıq nə danə gördüm,

Xalın nə danə gördüm,

Tülək tərlan qismət oldu,

Axır nadanə gördüm.

                           (“Əmrah”)

                   *

Tülək tərlanı götürdüm,

Özümü yarə yetirdim.

Qarsın düzündə itirdim,

Yusiftək cavan qulları.

              (“Qulam-Kəmtər”)

                   *

Tülək tərlan məskən edər binada,

Oğul, dağın qalar bu ürəkdə, sinədə.

Öldürərlər, heyfim gələr sənə də,

Qayıt, oğul, bu sövdadan qayıt, gəl getmə.

                                                    (“Qulam-Kəmtər”)

                         *

Mənəm şiri-nərtək meydanda gəzən,

Xişm ilə düşmanın bağrını əzən,

Tülək tərlan kimi havada süzən,

Sonra yaxan keçər ələ, pəhləvan!..

                     (“Koroğlunun Ərzurum səfəri”)

tüllab ərəb

Tələbə sözünün cəmidir.

Yüngül, qeyri-ciddi mənası da var.

Məktəbdə cəm ola növrəs cavanlar,

Gəlin bir-bir halallaşın, gedirəm.

Tüllabeyi-elmlər, həm savadxanlar,

Gəlin bir-bir halallaşın, gedirəm.

                              (“Leyli və Məcnun”)

tümən

1. Pul vahidi.

2. On minə bərabər müəyyən miqdar sayı. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Dastanlarda 1-ci mənaya rast gəlinir.

Nagah yerdən mən dəryaya atıldım,

Birdən-birə eşq oduna qatıldım.

Yüz tümənə mən sallaxa satıldım,

Dilbilməz əlinə düşdüm, neyləyim?!

                                                    (“İrvahım”)

                              *

Şəmiyə qulunu gəl heç vermə sən,

Min tümən pulunu gəl heç vermə sən,

Dəvəyə məxmər çulu gəl vermə sən,

Hər kəs olsa əldən qoymaz yarını.

                                                  (“İrvahım”)

                             *

Cəfər paşa belə bir qanun qoymuşdu: meydanlarda basılan yüz tümən verər, basan yüz tümən alardı.

                                                                                  (“Koroğlunun Ərzurum səfəri”)

                            *

Uca dağlarda duraram,

Çəkib bəzirgan vuraram,

Gündə üç içki quraram,

Yüz min tümənlər xərcləni.

                        (“Həmzənin Qıratı aparmağı”) 

                         *

Məni görüb atım-atım atılı,

Qarğı qulaq bir-birinə çatılı,

Ucuzluqda min tümənə satılı,

Bahalıqda yox qiymətin Qırat, gəl!

                     (“Həmzənin Qıratı aparmağı”) (“Həmzə-Əsəd”)

                     *

Koroğluyam, uca dağda duraram,

Bəzirgan tutaram, karvan vuraram,

Gündə üç yol belə içki quraram,

Hər içkidə min tümənlər xərcləni.

                  (“Həmzənin Qıratı aparmağı”) (“Həmzə-İslam”)

tüp

Dəstə, yığın, bölük.

Alaylar dağıdıb, tüplər pozaram,

Min düşməni bir qılınca düzərəm;

Qan etməyən günü qəmgin gəzərəm,

Mən bir qaniçici cəllad olmuşam.

                                              (“Lətif şah”)

Bir hay bassa, ağır tüplər basılar,

Qançırğadan qanlı başlar asılar,

Hər içkidə yetmiş quzu kəsilər,

Verər aşı, ağ lavaşı Koroğlu.

                            (“Koroğlunun Ərzurum səfəri”)

Bir qasiddən xəbər aldım,

Beşdi qalanın yolları,

Hayqırdım tüplər dağıldı,

Boşdu qalanın yolları.

                       (“Həmzənin Qıratı aparmağı”)

İki xanla bir araya gələndə,

Qurd oyunun aralığa salanda,

Kəllələr kəsilib yombalananda

Halaylar pozulub, tüp qılınclanır.

                       (Əndəlib Qaracadaği. “Şeirlər məcmuəsi”)

Beldə qılınc, hazaran qalxan qolunda,

Tüp-tüp atlı durur sağ və solunda...

                         (Əndəlib Qaracadaği. “Şeirlər məcmuəsi”)

türfə ərəb

1. Nadir, tapılmayan, misli-bərabəri olmayan; qəribə.

2. Zərif, füsunkar.

Bircə baxın bu cavanın

Nə əcəb türfə çağı var.

                               (“Alı xan”)

Dolanıb dağları gəzmişəm əzəl,

Heyvalı bağlarım görməyib xəzəl,

Urum ölkəsində bir türfə gözəl

Seçib, sevib, Çənlibeldən gəlirəm.

                       (“Məhbub xanımın Çənlibelə gəlməyi”)

Altundakı bədöv atdü,

Qolunda türfə qüvvətdü,

Yoldaşların müxənnətdü,

Çal, qılıcun kəskin olsun.

             (Paris nüsxəsi, 8-ci məclis)

tütmək

Yanmaq, tüstüsü çıxmaq.

tütün

Tüstü.

Yanaram, yanaram, tütünüm tütməz,

Ah çəkərəm, ahım kimsəyə yetməz,

Əslimin sevdası sərindən getməz,

Əcəb rüsvay olub dillərdə qaldım.

                                      (“Əsli və Kərəm”)

ufallı

Əhvallı, yaxşı xasiyyətli, xoşxasiyyət, deyib-gülən, xoşsöhbət.

Dialektlərdə ivhallı, ifallı şəklində də işlənir.

Naz ilə bir bəri bax, ağıllı, kamallı gəlin!

Xoş gülüş, xoş danışıq, ey incə ufallı gəlin!

Qaşların təhri-qələm, yanaqları xallı gəlin!

                                            (“Şəmşir və Sənubər”)

uluq

Ulu, böyük.

Dialektlərdə nov, navalça mənasında da işlənir.

Bu sular uluq-uluq,

Qızlar dolduru tuluq,

Bilərziyin tapana

Nə verirsən muştuluq?

                   (“Arzı-Qənbər”)

uluğ

uralamaq

Sahədə son məhsulu toplamaq, bostanda heç nə qoymamaq.

Dialektlərdə oralamax şəklində işlənir.

Sənubərəm, aslan kimi,

Qəmlərim var, dastan kimi.

Bir sahibsiz bostan kimi,

Məni vaxtız uraladın.

      (“Şəmşir və Sənubər”)

uruf

Ruh sözünün təhrifidir.

Az vaxt, 15 dəqiqə; hörmət, təmtəraq mənaları da var.

Abü ataş, xakü baddan xalq oldu,

Urufdu ki, dördü beşdən asıldı.

          (“Məhəmməd və Güləndəm”)