Azərbaycan dastanlarının leksikası

bey bazar

beman

fars. – bi-, ərəb. – iman

İmansız.

Almışdım, ha almışdım,

Meylim sənə salmışdım.

Beman qarı qoymadı,

Mən ki səni almışdım.

                  (“Arzı-Qənbər”)

beiman

beyman

beygünah fars

Günahsız.

Tayım, tuşum yığılıbdı yanıma,

Taqsırım yox, beygünaham, xan əmi!

Zalım cəllad nə susayıb qanıma,

Qəhrdən bükülüb belim, xan əmi!

                                   (“Tahir və Zöhrə”)

beyqafil

fars. – bi-, ərəb. – qafil

Qəfildən, birdən.

Beyqafildən düşdüm çağa,

Yalvarmışam şahlar şaha.

Çıxarıban saldı paha,

Gəlmişəm, baba, gəlmişəm.

                (“Sayat bəy-Səyalı xanım”)

beqafil

beytəmiz fars/ərəb

Natəmiz.

Axırda bir qoca kişi gəlib çıxdı, Əmraha baxıb gördü, sifəti allanıb. Yanaqları qıpqırmızı qızarıb. Qoca dedi:

– Oğlanın başından dağılın. Ağasından cam içib, beytəmiz adam burada qalmasın, ağzı əyilər, gözü çıxar. (“Əmrah”)

bəd fars

Pis, yaman.

Gördü ki, onların danışdığı sözlər Əbdülkəbirin bədinədi.

                                                                       (“Dilsuz və Xəzangül”)

bədinə olmaq

Xeyrinə olmamaq.

bəkləmək

Gözləmək.

On bir aydı sər tovlanda bəklədim,

Olsana dərdimə bir agah mənim.

                                                (“Qurbani”)

bələd

Bələdçi.

– İndi get, mənim üçün bir bir tərlan və bir bələd gətir...

Xidmətçi gedib bir tərlan və bir bələd gətirdi. Abbas atı mindi, bələd də tərlanı götürüb ova çıxdılar. Abbas bələdə tapşırdı:

– Haçan mən icazə versəm, quşu qırqovulun üstünə buraxarsan. (“Abbas”)

                                  *

Kərəm deyər: yada düşdü vətənim,

Bələd yoxdu, göstərəydi yol mənə!

                                        (“Əsli və Kərəm”)

bələn

Dağ aşırımı.

Çadırın hər yandan tənəflərini qopardıf, loğalax qayırıf, atının tərkinə bağlayıf, əyağını üzəngiyə vuruf, atının belinə qalxdı. Ata bir təzyana vurdu, bir bələn aşdı. (“Məhəmməd və Güləndəm”)

                                                                 *

Qız ata bir qamçı vuruf, bir bələn də aşdı. (“Məhəmməd və Güləndəm”)

bəlgə

1. Oğlan tərəfindən qız evinə göndərilən birinci nişan – üzük və örpək.

2. Məcazi mənada: bəhanə, səbəb, dəlil, tutarğa.

3. Vuruş zamanı qola sarılan şey.

Qurbani der: bu dərdləri biləsiz,

Qohum-qardaş yığılasız, gələsiz,

Adna axşamında bəlgə qoyasız,

Kəsilə qovğası, qalı qızların.

                                     (“Qurbani”)

                       *

Pünhan yanına getdiyim,

Üzdən busə götürdüyüm,

Şanasın bəlgə getdiyim,

Yarımdan xəbərin varmı?

               (“Abdulla və Cahan”)

Dastanda nişanə, yadigar mənasında da işlənir:

Cahan xanım özü də Abdullanın darağını götürdü. Çoban işi belə görəndə çomağı çəkib, çuxasını bəlgə elədi. (“Abbas və Gülgəz”)

bənövüş

Bənövşəyi.

Al-yaşıl, abı sarı,

Bənövüş qara, qırmızı,

       (“Bəhram-Gülxəndan”)