Azərbaycan dastanlarının leksikası

barat

ərəb. bərat

Məhəmməd peyğəmbərə (s.a.s) peyğəmbərlik xəbərinin verilməsi, qızı Fatimənin toyu, 12-ci imam Mehdinin anadan olduğu gün və gecə (bu hadisələr müxtəlif illərdə, eyni gündə – Hicri-qəməri təqviminin 8-ci ayı olan şaban ayının 15-də olmuşdur):

Barat gecəsində gördüyüm duşlar,

Ağamdan istəsəm, mana bağışlar.

Dəryada mahılar, havada quşlar,

Alagöz ceyranı çölə düşübdü. 

                               (“Səyyad və Sədət”)

bardan

İçərisinə pambıq, barama, yun və s. qoymaq üçün böyük kisə; xaral.

Qırx-əlli top qırmızı parça al, qırx-əlli at, qatıra samandan bardan tut. (“Abbas”)

barigah fars

Saray; padşaha məxsus imarət; padşahın qəbul otağı.

– Öz günahın öz boynuna, hara gedirsən, get! Mən bir qızdan ötrü Türkmana qoşun çəkib dava eləyə bilmərəm!

Şah İsmayıl atasından bu sözü eşidib barigahdan çıxdı. (“Şah İsmayıl”)

bargah

bari-həmlini yerə qoymaq

fars. bar – yük, ərəb. həml – yük aparma

barkəş fars

Yükdaşıyan, yükçəkən; ağır şeyləri daşıyan, qaldıran (adətən, klassik şeirdə dərdə, möhnətə, mənəvi əzablara dözən mənasında işlənir):

Mən olmuşam dərd-qəmin barkəşi,

Qəmdən tikdirmişəm nə qalam indi,

İstədim ki, yara bir namə yazım,

Nə mürəkkəb tapdım, nə qələm indi.

                                   (“Abbas və Gülgəz”) 

                                *

Allahı sevirsiz, verin xəbər siz,

O hicran barkeşi Xəzangülümdən.

                              (“Dilsuz və Xəzangül”)

başına kül tökmək

bavər fars

bavər etmək – inanmaq.

Qəmbər isə anasına bavər etməyib qardaşlığını o gecəsi saxladı.

                                                                                      (“Mahmud-Niyar xanım”)

bayğu

Bu söz izahlı lüğətdə bayquş sözünün qədim forması kimi göstərilir.

Prof. B.Əhmədov “Etimologiya lüğəti”ndə yazır: “Bayqu gödək və əyri dimdiyi, uzun caynaqları olan ov quşudur. Mənbələrdə piğu, bəyğu, bayğu formalarında yazılıb. Hərfi mənası bəy quşu deməkdir. Farslarda şahin adlanan quşların ümumi adı bizdə bəyquşu olub. Şahin “şaha layiq quş” demək olduğu kimi, bayqu da “bəyə layiq quş” anlamını əks etdirib. Sinonim sözlərdir, lakin alınma söz öz sözümüzü sıxışdıra bilib”. Dastanda rast gəlinən dil faktları bu sözün prof. B.Əhmədovun göstərdiyi kimi, başqa mənası da olduğunu təsdiq edir:

Ay ariflər, gəlin sizə söyləyim,

İstəkli dost mənnən aralı düşdü.

İllər həsrətiyəm, aylar ayrısı,

Sinəm bayğu kimi yaralı düşdü.

                                 (“Əsli və Kərəm”)

bayqu

baz fars

Alıcı quş, tərlan, qızılquş.

Kərəmə gəlibdi təmizlik, paklıq,

Tanrıya gəlibdi yalnızlıq, təklik.

Qatardan ayrılmış ay gözəl kəklik,

Xan oğlu üstünə bazınan gəlir.

                               (“Əsli və Kərəm”)

                         *

Əlimdən uçurtdum bazım,

Dərdimi kağıza yazım;

Gərək gedim qürbət gəzim,

Dərvişlikdi işim mənim!

                                (“Alı xan”)

bazburut

əsli: fars. – bad, burut

Görkəm, boy-buxun, bədən quruluşu.

Bazburutdu (bazburutlu) – boylu-buxunlu, qədd-qamətli.

Qarı baxdı gördü ki, bunlar bazburutdu bir kişidir. Biri də qəşəng bir oğlan...

                                                                                                      (“Sayat bəy-Səyalı xanım”)

bazburud

bazubənd

fars. bazu – qolun çiyindən dirsəyə qədər olan hissəsi, bənd – bağ

1. Qolbaq, bilərzik.

2. Döyüşçülərin qollarına geydikləri dəmir qolçaq.

3. İçərisinə dua və s. qoyulub qola bağlanan məhfəzə (qovluq).

Pərimin boynunda heykəl-hamayıl,

Ləl bazubənd düzüb qol kənarında.

                        (“Qurbani. Diri versiyası”)

beh-bazar fars

Sözübütövlük, etibar.

Dərdli Dilsuz, nə xəyaldı düşübsən,

Bu sevdadan sana xeyri-bar olmaz.

Tərgit, sən də çəkmə əfsanə zəhmət,

Gözəllərdə heç vaxt beh-bazar olmaz.

                                    (“Dilsuz və Xəzangül”)

                         *

Şadlıq yağsın üz-gözündən,

Xalqı incitmə özündən.

Dönmə verdiyin sözündən,

Behi bazarına sığın.

           (“Şahzadə Bəhrəm”)