Azərbaycan dastanlarının leksikası

zağ fars

1. Qara qarğa.

2. Məcazi mənada: qara, qaranlıq.

Dastanda təşbeh kimi işlənmişdir.

Mən Qənbərəm dağ kimin,

Titrəyən yarpaq kimin,

Arzını bəzəyəni

Qara geysin zağ kimi.

                   (“Arzı-Qənbər”)

zağa

Heyvan yuvası, mağara.

Haramılar həmin dağda bir zağada məskən salmışdılar. (“Dilsuz və Xəzangül”)

                                                                  *

Öküzləri açıb buraxdı. Özü də yıxılıb zağada yatdı. Qurbaninin göz evi örtülü, könül evi açıq idi. (“Qurbani”)

zarıncı

Çox xəstəlik çəkib zəifləmiş adam; üzgün adam.

Dialektlərdə həmçinin yalvaran mənasında da işlənir.

Qurbani der: mən yemərəm narıncı,

Yar yara baxarmı belə zarıncı?

                                           (“Qurbani”)

                          *

Dağlayıb zarıncı eyləyib məni,

Zəif cismim öz canımdan doyubdu.

                                               (“Lətif şah”)

zəban fars

Dil.

Zəbanə sözü də vardır; alov, alovun şöləsi, dili; tərəzinin dil şəklində olan hissəsi, mili. Dastanda həqiqi mənada işlənib.

Görürsənmi o dağları, getməz duman, üstədi,

Ovçu gəzər şikarını, oxu kaman üstədi,

Namərdə yalvarınca, düş mərdin ayağına,

Can deyib xoş danışmaq şirin zəban üstədi.

                                                 (“Abdulla və Cahan”)

zəbərcəd

Zümrüdəbənzər qiymətli daş.

Al cavabın deyim, Süsənbər xanım,

Ərş üzünün on iki bürcü-barı var.

Behişti-əlanın ləli-zəbərcət fərşi,

Çox hesabsız huri, qılmanları var.

                                        (“Heydər bəy”)

                        *

Mina qəddin zəbərcəddi,

Nə desən, cana minnətdi,

El köçüb, otaq xəlvətdi,

Gəlsən, alam busən, dilbər.

                                   (“Qurbani”)

zənbur fars

Arı.

Böyük şah babamnan qıllam iltimas,

Əfv etsin, hüzrundan oluram xilas.

Zənburun şanına meyl etsə məkas,

Od tutar ahundan çöllər, gedirəm.

                                        (“Sam şahzadə”)

                              *

Ellər köçdü yaylağıma, dayandı,

Sizin dağdan qar almağa gəlmişəm.

Könül quşu dövr eyləyir bu bağda,

Zənbur mənəm, bar almağa gəlmişəm.

                                                          (“Qurbani”)

zənəx

zənəxdan fars

Çənədə, yaxud yanaqda çuxur.

Könül mail ay qabağa,

Ağlım alan gül yanağa,

Zənəxdana, ağ buxağa,

Xətti-xala mən müştağam.

               (“Məsim və Diləfruz”)

                   *

Süzür ala gözlərini,

Zənəxdana tər bəzənib.

Eşqi məcnun eyləyib

O Leyla misallı gəlin.

                  (“Baxış-Leyla”)

zərbab fars

Zər və ya güləbətinlə qarışıq parça və bu parçadan tikilmiş.

O zəhri zülfləri köksündə çəprəs,

Zər zərbab üstündən ətlası çərkəs,

Yaxası mürəssə, çatqısı gülgəz,

Çarqatının ucu sürmələnibdi.

                                       (“Qurbani”)

zərbaf

zərbəft

zərbafta

ziba fars

Bəzəkli, zinətli; yaraşıqlı, qəşəng, gözəl, göyçək.

Alışan külk geysən, ziba mintənə,

Qızılgüllər ağ buxağa düzsənə.

Gümüşdən aşırma, almasdan tənə,

Başda Kişmir işi tirmə şal gərək.

                               (“Qulam Kəmtər”)

ziltəng

Atın dal tərəfindən belinə çəkilən ip, toqqa, örkən.

Şah İsmayıl atasından bu sözü eşidib barigahdan çıxdı. Qəmərdayın ziltəngini bərkitdi, belinə qalxdı, sürüb anasının yanına gəldi, ondan getmək üçün rüsxət istədi. (“Şah İsmayıl”)

                                                                             *

– Ancaq mənim atım o atlardan deyil, çox etibarlı heyvandır, – deyib yenə gözündən öpdü, sonra ziltəngini yeddi yerdən bərkidib yavaş-yavaş getdi, istəyirdi ki, bağdan çıxsın. (“Sam şahzadə”)

                                                                          *

Dilsuz bu sözü eşidib, atının ziltəngini yeddi yerdən möhkəm bağlayıb quş kimi atın üstündə qərar tutdu. (“Dilsuz və Xəzangül”)

zimistan fars

Qış, qış fəsli.

Rus dilində zima sözü ilə yaxınlığı hər iki dilin Hind-Avropa dil ailəsinə aid olması ilə bağlıdır.

Eşqin piyaləsin nuş edib qanım,

Məhəbbət rəngində boyanıb qanım,

Daim zimistanda keçməsin günüm,

Baharın fəslində gülzar istərəm.

                               (“Leyli və Məcnun”)

                             *

Kaman qurub, oğrun durub,

Mənə işvə-naz eyləyir.

Corab toxur, cəh-cəh oxur,

Qumrutək avaz eyləyir.

Yanağı gül, saçı sünbül,

Zimistanı yaz eyləyir.

                          (“Qurbani”)