Azərbaycan dastanlarının leksikası

yumbalanmaq

yığval

ər. iqbal

Bəxt, tale. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Geyinər poladdan donu,

Koroğlu Qırata qonu,

Yetişər ömrünün sonu,

Yatıbdı yığvalın sənin!

      (“Mərcan xanımın Çənlibelə gəlməyi”) (İ.A., B.A.)

yığnaq

Yığıncaq; yığın, kütlə. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

“Kitabi-Dədə Qorqud”da yığanaq şəklində işlənir.

Məclis qurduram həmişə,

İşrətim, damağım ola!..

Əmliklər çəkdirəm şişə,

Bir ağır yığnağım ola!..

                          (“Qulun qaçmağı”)

yəqin-əlyəqin ərəb

Şəksiz, şübhəsiz. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Çünki Dünya xanım yəqin-əlyəqin bilirdi ki, burada bir hiylə var. (“Koroğluynan Bolu bəy”) (İ.A., B.A.)

yəhər

Üstündə oturmaq üçün qayışlarla atın belinə bağlanan oturacaq. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Yəhər qaşında da yüz qızıl pul var. (“Koroğlunun Ərzurum səfəri”)

*

– Ey Bürcü Sultan, mehtərə verdiyin çörək haram olsun ki, atının yəhər-yüyənini yaxşı bərkitməyib. İndi səni atdan yerə salsam, deyəcəksən ki, yəhər boş idi. Əyil yəhərini bərkit, sonra vuruşaq.

Axmaq Bürcü Sultan aldanıb əyilib yəhəri düzəltmək istəyəndə Koroğlu Qıratı onun üstünə sürüb qılıncın yastısı ilə kürəyinə yüngül bir zərbə endirdi. (Paris nüsxəsi, 5-ci məclis)

yezid

ər. xüsusi isimdən

İnsafsız, zalım, qəddar, əzazil. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Dona xanım da yezid qızı yeziddi. (“Həmzənin Qıratı aparmağı”)

yeyin

Tez, cəld, iti; itigedən, bərk qaçan. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Atlayun Ərəbatun yeyinlərini,

Soyun başdan-başa əyinlərini,

Çırağan eyləyün çiyinlərini,

Gəzün kuhdan-kuha, tapun gətürün.

                                      (Paris nüsxəsi, 11-ci məclis)

yeyə

Metalı yonmaq üçün üzəri diş-diş olan polad alət; suvand, törpü. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Almasdan qılıncdır, poladdan yeyə,

Çeynərəm dəmiri, üflərəm göyə,

Olaram çərxəki, düşərəm ögə,

İstə, Təkəlidən dəlilər gəlsin!..

             (Əndəlib Qaracadaği “Şeirlər məcmuəsi”)

yey

Yaxşı. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Məni tutan Bolu bəydi,

Ağır zəncir boynum əydi,

Hamı bir-birindən yeydi,

İgid dəlilərim qaldı.

              (“Koroğlu ilə Bolu bəy”)

                     *

Mənasın bilməyən sözü,

Deməkdən deməmək yeydü.

Namərdinən çörək-duzu,

Yeməkdən yeməmək yeydü.

                    (Paris nüsxəsi, 10-cu məclis)

yesir

Əsir. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Prof. B.Əhmədov bu sözü əsir sözünün dəyişmiş forması kimi izah edir.

Nə baxırsan küsür kimi?

Yarpaq necə əsir kimi?

İndi sənin yesir kimi,

Qolların dalda çataram.

                  (“Koroğlu ilə Dəli Həsən”)

yerişmək

Yerimək feilinin birgəlik növü. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Koroğlu çəkməz haşalar,

Çətindi qollar boşalar,

Yerişir oğraş paşalar,

Çağır gəlsin xan Eyvazı!

                  (“Koroğlunun qocalığı”)

yerikləmək

Hamiləlik dövründə hamilə qadının turşu və ya başqa şey istəməsi. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Dastanda qanına yerikləmək frazeologizminin tərkibində işlənir və qanına susamaq, kimisə öldürmək istəmək mənasını verir.

Bilmirsənmi ki, paşalar sənin qanına yerikləyir. (“Koroğlunun İstanbul səfəri”)

                                                                    *

Koroğlu fərmanı mərdi-mərdana,

Dəlilərim yerikləyir al qana,

Qataram şəhərdə tozu dumana,

Dəlilərim bu şəhərdə qalıbdı.

                                  (“Qulun qaçmağı”)

yeniçəri

Türk sözüdür, yeni qoşun, yeni ordu (yeni çəri) mənasını verir. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Sultan Türkiyəsində piyada qoşun hissələri və onun nəfəri (əsgəri) mənasında işlənib. Söz rus dilinə янычары şəklində keçən türkizmlərdəndir.

Bu tərəfdən bir osmanlı yeniçəri gəlib Koroğlunun cibinə on tümən pul qoydu. Koroğlu bunun səbəbini soruşdu. (Paris nüsxəsi, 9-cu məclis)

yelkə

Yal. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Qızıl ov səqərli, köşək dönümlü,

Dəyirman madarlı, ac qurd yeyimli,

Dovşan beli ipək, xəyyatə yalı,

Tavustək yelkəsi uca gərəkdi.

                           (Paris nüsxəsi, 1-ci məclis)

yengi

Yeni. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Koroğlu sazı götürüb dedi:

Yengi bağçalar bağısan.

Tazə heyvalar narısan,

Nigar, Koroğlu yarısan,

Məgər bilməz aləm səni?

                   (Paris nüsxəsi, 4-cü məclis)