Azərbaycan dastanlarının leksikası

xab fars

Yuxu, röya.

Dur xab etmə çeşmə üstə,

Bir qulaq ver mən şikəstə.

Qoşun gələr dəstə-dəstə,

Dur, yatmağın çağı deyil.

           (“Dilsuz və Xəzangül”)

                     *

Xab içində yatan oğlan,

Dur, yatmağın çağı deyil.

Dərdü-qəmə batan oğlan,

Dur, yatmağın çağı deyil.

                         (“Müğüm şah”)

                     *

Onda Gülgəz xabdan durdu ayağa. (“Abbas”)

                     *

Xab içində yatan Zöhrə,

Oyan, Zöhrə, yarın gəldi!

Qəm-qüssəyə batan Zöhrə,

Oyan, Zöhrə, yarın gəldi!

                   (“Tahir və Zöhrə”)

xac

Xərac sözünün təhrifidir.

Könül, sənə vəsfi-halım söyləyim,

Yarəb, bu dünyada necolur könlüm?

Hərdən dərviş olur, hərdən dilənir,

Hərdən bəzirgandan xac olur könlüm.

                                                          (“Əmrah”)

xak fars

Torpaq.

Fələk, sənlə əlləşməyə bir belə meydan ola,

Tut əlimi, fürsət sənin, lütf ilə ehsan ola.

Getmiş idim mürşüdümə dərdimə dərman qıla,

Mən nə bilim, mən gəlincə xak ilə yeksan ola.

                                                                      (“Qurbani”)

xaki-pay

fars. xak – torpaq, pa – ayaq

1. Ayaq basılan yer.

2. Astana, kandar.

Səyahət eyləyən Nəzakət xanım,

Seyrəngah sizindi, gəz, qayıt indi.

Sən məni gətirdin xaki-payına,

Gəzib sinəm üstün əz, qayıt indi.

                                    (“Sam şahzadə”)

                           *

Aşiqlərdə budu adət,

Cavan ömrüm oldu qarət.

Xaki-payını ziyarət

Elədim, murada gəldim.

                  (“Tahir və Zöhrə”)

xamuş fars

Dinməz, susmuş, sakit (halda).

Əmr şəklində: xamuş! – sus! dinmə! sakit! səssiz!

Şikara çıxanda nəyə tuş oldun?

Dərdin nədir, iltimasa gəlmisən?

Nə dindin, söylədin, nə xamuş oldun,

Dərdin nədir, iltimasa gəlmisən?

                        (“Bəhram-Gülxəndan”)

xamuş eləmək

Susdurmaq.

xamuş etmək

xamuş olmaq

Susmaq.

xana fars

Ev, otaq.

Sallana-sallana çıxdı xanadan,

Ay həzərat, gedən ceyran mənimdi!

                                         (“Əsli və Kərəm”)

xanə

xar ərəb

Tikan.

Ucundan çəkərsən çox ahu-zarı,

Köməyinə çatsın yaradan barı.

Fələk gülə düşman yaradıb xarı,

Əbəs düşüb bu sevdaya gedirsən.

                         (“Bəhram-Gülxəndan”)

                              *

Kəmtər deyər, bağça barı olmasa,

Qızılgül yanında xarı olmasa.

Hər kimin Nigartək yarı olmasa,

Əl çəkməz, bil bu sevdadan, gedərəm.

                                          (“Qulam-Kəmtər”)

                              *

Nə olar anlayıb dərdimi bilsən,

Mina gərdənlisən, bir qara telsən.

Dağlarda lalasan, bağlarda gülsən,

Qorxuram ki, uya xara gözlərin.

                               (“Fərhad və Şirin”)

xara

Özündən naxışları olan parlaq ipək parça.

Hüseyn deyir: mayıl oldum Gülxara

Geyinibdi atlas, ziba, gül, xara,

Qorxuram ki, qismət ola gül xara,

Bağban ölə, dal budağı yad əyə.  

            (“Məhəmməd və Güləndəm”)

                                                                          *

Keşiş çox hiyləgər, özü də sehrkar idi. Tez qıza qırmızı xaradan bir don hazırladı. Döşünə tilsimbənd düymələr tikdirdi. (“Əsli və Kərəm”)

xas ərəb

1. Seçilmiş, xüsusi; məxsus.

2. Əsil, nəcabətli.

İgidlər xasısan, özün mötədil,

İgidlər sözünə mən ollam qail.

Atam Səlim xandı, adım Xəzangül.

Eşqin sərkərdəsi, qəmin dustağı.

                        (“Dilsuz və Xəzangül”)

                           *

Sənə xəbər verim, aşıqlar xası,

Sənin Əslin burdan gəldi də getdi.

Yanındaydı atasıyla anası,

Ləpirin üzümə saldı da getdi.

                             (“Əsli və Kərəm”)

                           *

Qənbər, Qənbər, xas Qənbər

Nə tutubsan yaş Qənbər?

                        (“Arzı-Qənbər”)

xədəng fars

Ox (silah).

Klassik şeirdə gözəlin kirpiyi oxa (xədəngə) bənzədilir. Dastanlarda həm həqiqi, həm məcazi mənalarda işlənməsinə aid nümunə var.

Şir kimi meydanda edərəm cəngi,

Bu meydanda sənlə tutaram həngi,

Çalaram qılıncı, vurram xədəngi,

Bu gün bu meydana bir kəs gəlməsin.

                                  (“Dilsuz və Xəzangül”)

                              *

Əsl dostun məhəbbəti çox olu,

Özü düz, sözü düz, xədəng ox olu,

Mərd iyidin gözü, könlü tox olu,

Dost yolunda qavax, dalı gözdiyər.

                 (“Məhəmməd və Güləndəm”)

xəfəng

Evin birinci mərtəbəsindən ikinci mərtəbəsinə və ya çardağa çıxmaq üçün tavandan açılan kiçik qapı (yan tərəfə deyil, aşağıdan yuxarı qaldırılmaqla açılan qapı və ya pəncərə).

Hər nə desəm, özü özündən küsər,

Sənin dərdin sinəmdədir sərbəsər.

Xəfəngin altından o qulaq asar,

Yaxam keçdi qədirbilməz əlinə.

                                            (“İrvahım”)