Azərbaycan dastanlarının leksikası

təhri-qələm

Qələm kimi.

Qaşların təhri-qələm, yanaqları xallı gəlin!

Boy gözəl, bədən lətif, bir mələk misallı gəlin!

                                                    (“Şəmşir və Sənubər”)

təqdir ərəb

Dastanlarda qismət, nəsib, tale mənalarında işlənir (təqdiri-qəza şəklində də rast gəlinir).

Cuma da Mənsurtək dar qabağında.

Təqdirin qəzası var qabağında,

İstədim ölməyi var qabağında,

Ol zülcəlal mən deyəni demədi.

                                      (“Heydər bəy”)

                           *

Bizə belə imiş təqdirin işi

Axıtdı gözümdən qan ilə yaşı.

                              (“Əsli və Kərəm”)

tənə

Sırğa.

Gümüşdən aşırma, almasdan tənə,

Başda Kişmir işi tirmə şal gərək.

                                (“Qulam-Kəmtər”)

tana

təng

Dar, sıx.

Təngnəfəs sözünün tərkib hissəsidir.

Gəl görüm, gəl görüm şahbaz şikarı,

Bu meydana gələn baş verib gedər.

Təng edərəm sənə bu ruzigarı,

Bu meydana gələn baş verib gedər.

                              (“Dilsuz və Xəzangül”)

Bir qulum qaçubdu Ərəbistana,

Gedün dalısınca, tutun gətürün.

Qolların bağlayun təngi-təng bəstə,

Ərəbat köksünə qatun, gətürün.

                   (Paris nüsxəsi, 11-ci məclis)

tənqəh

Pul.

Ay oğul, gedirsən, tək getmə, özünlə qoşun, tənqəh də apar. Seyfəlmülük küllü qoşun və daş-qaşla yola düşdü. (“Şahzadə Seyfəlmülük və Bədiəlcamal”)

təngə

tərac fars

Qarət, talan; talama.

İskəndər qoydu başa tac,

Balıqlardan aldı xərac.

Axır oldu taxtı tərac,

Çəkildi yan, dünya, səndən.

                       (“Fərhad və Şirin”)

tarac olmaq

Talan olmaq, məhv olmaq. 

Taxtın tarac olsun, yəhərin qanla dolsun, nə oturmusan?

                                                                                   (“Qulun qaçmağı”)

tarac

tərəkəmə

Köçəri heyvandarlara verilən ad.

Heydər bəy belə də elədi. Gedib qızı atasından istədi. Əhməd tərəkəmə onun günahından keçdi, qızı da ona verdi. (“Heydər bəy”)

tərəhhüm ərəb

Mərhəmət etmə, yazığı gəlmə, halına acıma.

Rəhm, mərhəmət sözləri ilə flektivlik baxımından eyniköklüdür.

Heç çıxmadım nazlı yarın köşkünə,

Bulanmadım ənbərinə, müşkünə,

Tərəhhüm eylə sən qərib miskinə,

Mətləbimdi, Pəri üçün gəlmişəm.

                                              (“Qurbani”)

                              *

Sənə qurban olsun Samı beçara,

Tərəhhüm etginən məntək naçara.

Olginən təbibim, qılgınan çara,

Çək sinəm dağına xəz, qayıt indi.

                                     (“Sam şahzadə”)

                              *

Alı aşıq olmuş bir əhli dilə,

Təbibi mövladı, dərdini bilə,

Bir tərəhhüm eylə sərdə aqilə,

Çünki sərdən getdi divana qaldı.

                (“Aşıq Alı və Əsmər xanım”)

tərk

Arxa, arxa tərəf.

Dastanda atın belinin yəhər qoyulan yerinin dal tərəfi mənasında işlənir.

İndi gəl min tərkimə gedək.

                      (“Dəmirçioğlunun Çənlibelə gəlməyi”)

Qaçaraqda əlini atıb Telli xanımı pərdə qarışıq götürüb atın tərkinə qoydu.

                                                                                        (“Koroğlunun Ərzurum səfəri”) 

O vaxt kağız aparanlar kağızı papağının tərkinə qoyardılar ki, görüksün, kağız sahibi kağızını tanısın.

                                                                                                                                                                    (“Nəcəf və Pərzad”)

tərlan

1. Yırtıcı quş.

2. Məcazi mənada: qoçaq, igid, zirək, gözəl mənasında işlənir.

Aşıq şeirində, klassik poeziyada, bir qayda olaraq, sar ilə qarşılaşdırılır.

Tərlan tərlanınan,

Sar da sarınan.

Bülbül öz gülüynən

Yar da yarınan,

Tərlan da götürməz,

Sarı yanınca.

        (“Qulam-Kəmtər”)

                *

Xab içində yatan bixəbər səyyad,

Tərlan mənəm, qeyri-tərlan istəmə!

Mən səni sevmişəm, sən də sev məni.

Sev bu canı, qeyri canan istəmə!

                            (“Abdulla və Cahan”)

                      *

Belə zaman hara, qoç igid hara?

Mərdləri çəkirlər namərdlər dara,

Baş əyir laçınlar, tərlanlar sara,

Mənmi qocalmışam, ya zəmanəmi?

                         (“Koroğlunun qocalığı”)

                   *

Hanı Əhməd şeşpər ata,

Dəmirçioğlu küştü tuta,

Bu günümdə gəlib çata

Tərlan dəlilərim mənim.

                    (“Koroğlunun qocalığı”)

                   *

Bugünkü məclisdə bir gözəl gördüm,

Gözəllər səfində sana yaraşır.

Geyinib sallanan gözəllər çoxdu,

Tərlan kimi süzmək ona yaraşır.

                     (“Koroğlunun Ərzurum səfəri”)

                    *

Oturmuşdum mən xan kimi,

Göz yaşım axdı qan kimi,

Bir alıcı tərlan kimi,

Sür atını bu meydana!

                (“Koroğlunun Qars səfəri”) (“Koroğlu–Hümmət”)

tərsa fars

Xristian, xaçpərəst, isəvi.

Sən bir tərsa qızısan,

Əydin qəddin dal elədin.

Yıxdın könlümün evini,

Gör necə xəyal elədin.

                            (“İrvahım”)

Çox da laf eyləmə, Bolu,

Mən də bir bəbirəm, bəbir.

Bularam qızıl qanına,

Tərsayam, gəbirəm, gəbir.

                     (Əndəlib Qaracadaği. “Şeirlər məcmuəsi”)

Sən tərsa ol, xaçın alum,

Ağ üzüvün maçın alum,

Hörüb siyah saçın alum,

Salub dal gərdənə gəldi.

                      (Paris nüsxəsi, 4-cü məclis)

Mən sevirəm tərsaların xaçını,

Alan olmaz ağ üzündən maçını,

Tazısın, tulasın, bir də laçını,

Qılıncın, qalxanın atın, gətürün.

                      (Paris nüsxəsi, 11-сi məclis)