Azərbaycan dastanlarının leksikası

səyyad ərəb

Ovçu.

Ay gözəl qız, səd afərin əslinə,

Alagözlüm, tərlanımı gətir ver!

Mənəm bu tərlanın ovçu səyyadı,

Alagözlüm, tərlanımı gətir ver!

                                 (“Əsli və Kərəm”)

                             *

Xab içində yatan bixəbər səyyad,

Tərlan mənəm, qeyri tərlan istəmə!

Mən səni sevmişəm, sən də sev məni,

Sev bu canı, qeyri canan istəmə!

                            (“Abdulla və Cahan”)

sərtac fars

1. Baş tacı.

2. Məcazi mənada: əziz, istəkli, sevimli.

Sən mənim canımsan, canı-cananım,

Sabahım, sərtacım, dinim, imanım,

Sana qurban olsun bu Nərgiz xanım,

Gəl al məni, getmə bizim ellərdən!

                                                     (“Alı xan”)

sib fars

Alma.

Qul Allahquluyam, ay nəsib eylə!

Şəcərdən baş verib, ay nə sib eylə,

İskəndər mülküdü, aynası beylə,

Nə Cəmşid padşah, nə də cam qaldı.

                                                       (“Alı xan”)

(II misrada şəcər – ağac, sib – alma mənasında işlənib).

sibi-zənəxdan

Sevgilinin yanağında batıq yer.

Sibi-zənəx, püstə dəhan, ləli nab,

Nəfəsi gül kimi, müşk ənbər olsun.

                                 (“Mahmudla Nigar”)

sicim

Yundan, keçi qılından əyrilmiş ip.

Biri dedi:

– Mən oğlanın adını qoymuşam Sicimqulu, sicim kimi uzun ömrü olsun. (“Nəcəf və Pərzad”)

sidq ərəb

1. Doğruluq, gerçəklik.

2. Sədaqət, səmimilik, ürək təmizliyi.

Dərdimi söylərəm mən yana-yana,

Sidqimi bağladım qadir sübhana,

Biçarə lələni saldın hicrana,

Ölüncə dönmərəm səndən, Abdulla!

                                    (“Abdulla və Cahan”)

                                 *

Sidqi dürüst olan yetişər haca... (“Qurbani”)

silmə

Ağac, əlağacı.

Bostançı razı oldu. Niyə də olmasın? Köhnə paltar verib, təzə paltar alırdı. Seydi bostançı tatdan bir silmə (ağac) də aldı, oldu bostançı tat. (“Seydi və Pəri”)

sin ərəb

İnsanın yaşı.

Paşanın varı, dövləti həddən ziyada idi. Amma sini keçmişdi, hələ bir övladı yox idi. (“Novruz”)

sinn

sinavar

Samovar (rus mənşəli sözdür).

Sarı sinavardı, hazar peşədi,

Ağ eyvan otaqdı, büllur şüşədi,

Mən Novruzam, atam Kərim paşadı,

Hanı sağı-soldaqullarım mənim?!

                                                (“Novruz”)

sitara fars

Ulduz.

Ay ağalar, sinəm üstü yaradı,

Kor taleyim mənim nə sitaradı?

Deyirlər Məmmədin baxtı qaradı,

Xan Səlbiyi keçirmişəm tora mən.

                                        (“Müğüm şah”)

sitəm fars

Zülm, əziyyət, cəfa.

Fələk zəhər qatdı çoxlar aşına,

Çoxlar ömrün tamam eylədi bir gün.

Min bəla gətirdi axır başına,

Sitəmindən həzər söylədi bir gün.

                                   (“Fərhad və Şirin”)

sitəmkar fars

Zülm edən, əziyyət verən, incidən; zülmkar.

Dost bilsə yarının gəldiyin neylər?

Yar yolunda qara bağrını teylər,

Nəsihət qəmzənə ver ki, qan eylər,

Gözəllər şuxinin sitəmkarıdı.

                                        (“Qurbani”)

Birini deyərsən, beşini deyər,

Acı üz göstərsən beynini yeyər,

Hərdən qeyzə gəlsə ərini döyər.

Ər məhəbbətində sitəmkar olur.

                 (“Koroğlunun Dərbənd səfəri”)

siyqəl ərəb

Sığal.

Qurbani, batıbsan qəm dəryasına,

Ovçunun məskəni dağ arxasına,

Bir siyqəl versənə könül pasına.

Aşiqi məşuqa qurban dedilər.

                                       (“Qurbani”)

somə ərəb

Məbəd, monastır, hücrə, ibadətgah.

Sübh tezdən Reyhan qarının soməsinə getdi. Salam verəndə qarı qayıdıb baxdı ki, dərdli Dilsuzdu. (“Dilsuz və Xəzangül”)