Azərbaycan dastanlarının leksikası

qafilə ərəb

Birlikdə yol gedən atlılar və s. dəstəsi; karvan. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Qəflə, qəflə-qatır şəklində də işlənir.

Çənlibelə dörd mənzil qalmış gördülər ki, adlı-sanlı bir tacir öz qafiləsi ilə gözəl, səfalı bir çəmənlikdə büsat qurub kabab yeyir, şərab içir, nərdtaxta oynayıb kefə baxır. (Paris nüsxəsi, 5-ci məclis)

qağan

Kükrəmiş, qəzəblənmiş. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Bəylər, biz səhra qurduyuq,

Quzu qapmaq işimiz.

Qağan aslanlar yatağı,

Sərp qayadır daşlarımız.

                 (Gürcü əlifbası ilə yazılmış əlyazması)

qal ərəb

Qarışıqlıq, hay-küy, çığır-bağır, mübahisə, qovğa. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Eyvaz balam, qalx, ayağa dur indi,

Duşda gördüm Dəmirçioğlu qaldadır.

Çək gəlsin Qıratı, yəhərlə görüm.

Kömək deyib baxır, gözü yoldadır.

                         (Ə.Qaracadaği. “Şeirlər məcmuəsi”)

qalaça

Kiçik müdafiə tikilisi, kiçik qala; sığınacaq. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Dəmirçioğlu baxdı ki, yolun qırağında bir qalaça var. Telli xanımı gətirib haman qalaçada qoydu, qalaçanın ağzını da bir daş ilə möhkəmlədib özü qılıncı çəkdi, qoşuna cumdu. (“Koroğlunun Ərzurum səfəri”) (İ.A.,B.A.)

qalxan

Qılınc zərbəsindən qorunmaq üçün sipər. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Söyləyim sözlərin eylə diləzbər,

Şirin nəsihətim qıl sinədəftər:

İgidə lazımdır gürz, qalxan, şeşpər,

Cida bir buynuzlu kələ nisbətidir.

                       (“Koroğlunun Ərzurum səfəri”)

qalın-qayım

1. Canı bərk, ətli-canlı.

2. Qalın, yoğun. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Koroğlu dedi:

– Mən yaman kökəlmişəm. Siz ikilikdə məni buradan çıxara bilməzsiniz.

Beş-altı qalın-qayım ip gətirdilər. İpləri bir-birinə düyünləyib quyuya salladılar. (Paris nüsxəsi, 12-ci məclis)

qançırğa

Yəhərin arxa tərəfində şey bağlamaq üçün olan qayış bağlar. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Meydanda açıb savaşı,

Düz eyləyib dağı, daşı,

Qançırğadan qanlı başı

Döyüşdə asdığın varmı?

                        (“Koroğlunun Bayazid səfəri”)

                  *

Hasan paşa, sənə kimdən söyləyim,

Yeddi min dəlinin başı, Koroğlu,

Ha zaman ki, qovğa günü düşəndə

Asır qançırğadan başı Koroğlu.

                         (“Koroğlunun Ərzurum səfəri”) (“Dəmirçioğlu-Əsəd”)

qandalaq

əsli: ərəb

Qandal. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Biçarə Eyvaz o zaman huşa gəldi ki, boynunda kündə, qolunda qandal, ayağında qandalaq qaranlıq zindandadı. (“Mərcan xanımın Çənlibelə gəlməyi”) (İ.A., B.A.)

qanı

Qane. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Meydana girəndə meydan tanıyan,

Haqqın vergisinə mən də qanıyam.

                       (“Koroğluynan Dəli Həsən”) (İ.A, B.A.)

qanovuz fars

Al-əlvan ipək parça; bu parçadan tikilmiş. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Qanovuzun yüngül, zərif (bursa) və ağır (tafta) kimi növləri var.

Baxdı ki, bu atlı əynində çuxa, ayağında başmaq, qanovuz arxalığın üstündən də belində tirmə şal olan enlikürək, qarnı yoğun bir kişidi. (“Durna teli”) (İ.A., B.A.)

qaplan

Yırtıcı heyvan; pələng. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Döyüş babamızdan miras qalıbdır,

Dağlar əlimizdən zara gəlibdir,

Məskənimiz sərb qaya olubdur,

Qaplanlar çığrışır, pələng daşlanır.

                           (Ə.Qaracadaği “Şeirlər məcmuəsi”)

                   *

İki tərlan bir yuvadan,

Kövül heç düşməz havadan,

Ala qaplan sərv qayadan

Baxar buluda gümrənər.

                               (M.Elyas “Nəğmələr kitabı”)

qara

Dastanlarda yazı, xətt, hərf mənasında da işlənir. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Koroğluyam, mən hazardım,

Ağ üstdən qara yazardım,

Nə qədər miskin gəzərdim,

Adım qurd oldu, qurd oldu.

                       (“Koroğlunun qocalığı”) (“Koroğlu–Hümmət”)

qarabaş

Qulluqçu qadın (qız). (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Qərəz, Koroğlu, İsabalı, Dünya xanım, qarabaş Mehtər Murtuzu qabaqlarına qatıb Çənlibelə tərəf yola düşdülər. O qədər at sürdülər ki, gəlib çatdılar Çənlibelin dağlarına. (“Koroğlu ilə Bolu bəy”)

qaravaş

qaraquş

Qartal. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Sərçəyə bax qaraquşa don biçər,

Mərd igidlər dolu badələr içər,

Namərd adam dava günündə qaçar,

Gedər daldalarda pəhləvan olu.

                    (“Koroğlunun Ərzurum səfəri”)