Azərbaycan dastanlarının leksikası

qeyz ərəb

Qəzəb, hiddət, acıq. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Qeyzə gəlib hərdən nərə vuranda,

Dəlilər qol-qola bağlayan mənəm,

Qılınc çəkib mərd meydana girəndə,

Sinələr çal-çarpaz dağlayan mənəm.

                                (“Koroğlunun Dərbənd səfəri”)

*

Eyvaz qürrələnib qeyzlə Koroğluya dedi:

– Yaramaz, gəl bura görüm nə deyirsən? (Paris nüsxəsi, 3-cü məclis)

qeysər

əsli latın sözüdür, Yuli Sezarın adından götürüb

Ərəblərin Qədim Roma və Bizans imperatorlarına verdikləri ad. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Qeysəri öldürək, sərdarı tutaq,

Böyüyün, kiçiyin qol-qola çataq,

Ərəb at döşünə cümləsin qataq,

Çənlibelə əsir göndərək, hoydu!

                         (“Hasan paşanın Çənlibelə gəlməyi”)

qeyrəz

Başqa. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Koroğluyam, mən sözümdən dönmərəm,

Səməndərəm, alışmışam, sönmərəm,

Səndən qeyrəz huri görsəm sevmərəm,

Qaldır ürbəndini, görüm gül üzün!..

                                       (“Koroğlunun Qars səfəri”)

qazı ərəb

Şəriət hakimi. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Ay ağalar, ay qazılar,

Ay bu gələn yar olaydı,

Haqdan beləymiş yazılar,

Ay bu gələn yar olaydı!..

                             (“Həmzənin Qıratı aparmağı”)

qaynaq

Alıcı və yırtıcı quş çəngəli, caynaq. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Bəlli olur qoç igidin oymağı,

Qaraş quştək çəkə, yırta qaynağı,

Xınzır kimi qənim üstə varmağı,

Kəlboğlutək tər savaşı gərəkdir.

                             (Əndəlib Qaracadaği “Şeirlər məcmuəsi”)

qatır

Eşşəklə madyanın cütləşməsindən törəyən ev heyvanı. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Keçəl Həmzə Koroğlunu tanıyıb qorxusundan qaçıb qatırın dalında gizləndi. (Paris nüsxəsi, 6-cı məclis)

qatı-qatı

Qat-qat, dərin. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Qəbrimi qaz qatı-qatı,

Üstümdə bəzət Qıratı,

Haqqın bir gün qiyamatı

Oluncan gözlərəm səni.

                    (“Koroğlu ilə Bolu bəy”)

qatı

Bərk, möhkəm. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Ox atılır sağı-soldan,

Qatı yay güc istər qoldan,

Peykan ora dəyən yerdən.

Qan damar, zərnigar olur.

                           (Paris nüsxəsi, 9-cu məclis)

qaşov

Heyvanların tozunu, çirkini qaşıyıb təmizləmək üçün dəmirdən dişli alət. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Bir gün Koroğlu tövləyə gəlib gördü Dəli Mehtər yatıb, bir keçəl də qaşov əlində Düratı qaşovlayır. (Paris nüsxəsi, 6-cı məclis)

qaşav

qaş

1. Dağın, təpənin hündür yeri.

2. Yəhərdə: qaltağın (yəhərin ağacdan olan hissəsi) dalında və qabağındakı çıxıq, dik. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Bayazid xoş mənzərədi,

Tülək tərlana bərədi,

Qayadı, daşdı, dərədi,

Qaşdı Bayazid yolları.

                      (“Koroğlunun Bayazid səfəri”)

*

Yəhər qaşında da yüz qızıl pul var. Onu da külfətinə xərclik edərsən. (“Koroğlunun Ərzurum səfəri”)

*

Koroğlu ayağını üzəngidən çəkib yəhərin qaşına qoydu, sazı götürüb dedi... (Paris nüsxəsi, 5-ci məclis)

qabaq

Üz, sima. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Cavan oğlan, ölkənizə üz tutub,

Bir qız sorağına gəldim, ha gəldim.

Osman gözəlinin düşdüm eşqinə,

Açıq qabağına gəldim, ha gəldim.

                     (“Koroğlunun İstanbul səfəri”)

qabaqkəsdi

Yol kəsmə. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Bura elə keçiddi ki, Türkmandan gələn yolların hamısı gəlib buradan keçirdi, Koroğlu yaxınlaşanda baxdı ki, keçid kəsilib. Bildi ki, xəbər tutub qabaqkəsdi eləyiblər. (“Eyvazın Çənlibelə gətirilməyi”)

qada

Bəla, dərd, müsibət, fəlakət. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Koroğlu əyilməz yağıya, yada,

Mərdin əskik olmaz başından qada.

Nərələr çəkərəm mən bu dünyada,

Göstərrəm məhşəri düşmana, gəlsin!..

                                      (“Koroğlu ilə Dəli Həsən”)

qafil ərəb

Qəflətdə olan, xəbərsiz, diqqətsiz. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Koroğlu ürəyində dedi: – “Ay qafil, gəl adını de, özünü tanıt”. (Paris nüsxəsi, 4-сü məclis)