Azərbaycan dastanlarının leksikası

mahut

Üz tərəfi keçə kimi basıq yun və ya yarım yun parça. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Allah heç kəsi qadın kötəyinə qismət etməsin. Koroğlunu o qədər döydülər ki, qara mahut paltarı cırıq-cırıq oldu. (Paris nüsxəsi, 4-cü məclis)

mahud

mal-davar

Mal-qara, iri və xırda buynuzlu ev heyvanları. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

İndi mən gəlmişəm burdan bir az mal-davar alıb aparam. (“Eyvazın Çənlibelə gətirilməyi”)

*

Koroğlu çayı keçib gördü ki, bütün mal-davar çölü tamam tutub, çadırların isə sayı-hesabı yoxdu. (Paris nüsxəsi, 6-cı məclis)

mal-mətah 

manşırlamaq

Bir şeyin yerini, səmtini və başqa cəhətlərini bələdləmək, nişanlamaq. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Alı kişi nə qədər ilxıçılıq eləmişdi, belə şey görməmişdi. Tez qalxıb madyanları manşırladı. (“Alı kişi”)

mar fars

İlan. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Nuş edin badəni, alın sağıdan,

Çəkinməyin həramidən, yağıdan,

Səflər pozan, orduları dağıdan,

Əyri qılınc qılafında mar olsun!

                    (“Koroğlunun qocalığı”)

marıtlamaq 

1. Gözlərini bir yerə, bir nöqtəyə dikib baxmaq.

2. Marığa yatmaq, pusmaq, güdmək. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Onları yanındakı adamlara göstərib dedi:

– Görürsünüzmü? Koroğlunun keşikçiləri yolu marıtdayıblar. (“Koroğlunun Bayazid səfəri”)

*

Koroğlunu marıtlayıb atı dördəmə buraxdı. İldırım kimi gəlib Koroğluya çatanda nə gücü var, təpəsindən bir qılınc vurdu. (“Koroğlu ilə Bolu bəy”)

matdım-matdım baxmaq

Təəccüblə, çaşqın halda baxmaq. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Gördüm kişi kirimişcə durub matdım-matdım baxır onun üzünə. (“Həmzənin Qıratı aparmağı”)

matdım-matdım

mat-qut

sözün mat hissəsi ərəb, qut hissəsi isə türk sözüdür. Mat qalmaq ifadəsində mat fars sözüdür (Bəşir Əhmədov “Etimologiya lüğəti”)

Matı-qutu qurumaq: donub-qalmaq, heyrət içində olmaq. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

... indi elə bilginən ki, don vuruf donuzdurufdu, heç ürəkləri üstə gəlmer, matdarı-qutdarı quruyufdu. (“Pərizad xanımın Çənlibelə gəlməyi”) (İ.A., B.A.)

maya¹ fars 

1. Dişi dəvə.

2. Məcazi mənada: ağ, dolğun qadın haqqında. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Ər məhəbbətində ola mötəbər,

Kərgədan bədənli, ağ maya dilbər,

Mərd meydanda bir iyidə bərabər,

Doğduğu hünərli bir oğlan ola.

         (“Koroğlu”. Qoşmalar) (Hümmət Əlizadə)

maya² fars

Gəlir əldə etmək üçün qoyulan pul; sərmayə // ticarətə, alverə başlaya bilmək üçün əldə olan məbləğ. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Bala, mən gördüm ki, sən bir yeniyetmə yaxşı oğlansan, istədim sənə maya verəm, damazlıq düzəldəm. (“Eyvazın Çənlibelə gətirilməyi”)

mayıl ərəb

Meyli olan, vurğun, sevən, istəyən. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Koroğlu mayıldı sizə

Qulaq verin saza, sözə

Siyah sürmə ala gözə

Çəkibsən, qara deyilmi.

       (“Həmzənin Qıratı aparmağı”)

mail

mazarat 

ərəb. məzərrət

1. Ziyan, zərər.

2. Mərdimazar, müzür. Dialektlərdə dələduz mənasına da rast gəlinir.

3. Dastanda çoxbilmiş mənasında işlənir. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Gözdərinnən mazaratsan,

En atınnan, əcəm oğlu. (“Pərizad xanımın Çənlibelə gəlməyi”) (İ.A., B.A.)

*

Məhbub xanım çox ağıllı qız idi. Atası onun adına həmişə Mazarat deyərdi, yəni çoxbilmiş. (“Məhbub xanımın Çənlibelə gəlməyi”)

mehman fars 

Qonaq. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Düşün, burda mehman qalaq,

Xotkarlara qırğın salaq,

Paşalardan qisas alaq,

Xoş gəldiniz, dəlilərim!..

       (“Koroğlunun qocalığı”)