Azərbaycan dastanlarının leksikası

mazarat

ərəb. məzərrət

1. Ziyan, zərər.

2. Mərdimazar, müzür.

Dastanda 2-ci mənada işlənib. Dialektlərdə dələduz mənasına rast gəlinir.

Şah İsmayıl heç danışmaz ləcinən,

İşim yoxdur mazaratnan, bicinən,

Verməsən də, alacağam gücünən,

Alacağam, nənə, ceyran mənimdi.

                                         (“Şah İsmayıl”)

mehrab ərəb

1. Məscidlərdə qiblə tərəfdəki divarın içində oyuq yer (önündə namaz qılınır).

2. Qiblə.

3. Məcazi mənada: inanılan yer.

4. Məcazi mənada: məşuqənin qaşları.

Gedirəm, yolum iraxdı,

Bülbül ötər səhər vaxtı,

Boş qalmasın babam taxtı,

Yıxılmasın o mehrabı.

                   (“Şah İsmayıl”)

                    *

Qaşları mehrabı, gözləri yağı,

Ahu gözlüm, nə dönürsən məzarı?!

Aşığı bənd edər zülfü, dodağı,

Ahu gözlüm, nə dönürsən məzarı?!

                                         (“Əsli və Kərəm”)

merac ərəb

Məhəmməd peyğəmbərin (s.a.s.) göyə çıxması və Allahla danışması.

Nərdivan; çıxılacaq yer, yüksəklik mənaları da var.

Qapıçısı şahi-Mərdan Əlidi,

Məhəmməd meraca gedər o burca.

                                                   (“Qurbani”)

                               *

Peyğəmbər ki qədəm basdı meraca,

Pişvazinə gəldi mimü lamü kaf.

                                           (“Qurbani”)

Qeyd: Sonuncu misradakı ərəb hərflərinin adı mələk sözünə işarədir.

məğrib ərəb

Qərb, günbatan mənasında işlənir.

Qərb, qürub sözləri ilə flektivlik cəhətdən eyniköklüdür.

Məğribnən məşriqi seyr elədim,

Viranə şəhərdə bir pəri gördüm!

Səyyad kimi seyr etdim küçələrin,

Şəhri-viranədə bir pəri gördüm!

          (“Şahzadə Seyfəlmülük və Bədiəlcamal”)

                              *

Qurbani der: çıxdım dağ səhrasına,

Könlüm qalxdı, düşdü eşq sevdasına,

Bir siqal verdim könlüm pasına,

Məğribdən məşriqə bəyan dedilər.

                       (“Qurbani. Diri versiyası”)

məxşuş ərəb

Qarışıq, qarma-qarışıq.

İğtişaş sözü ilə flektivlik baxımından eyniköklüdür.

Haraya baxıram, hava məxşuşdu,

Gördüyüm oylaqlar yadıma düşdü.

Bir gün eşidərsən Alı da köçdü,

Sındı simli sazı, təzənə qaldı.

                              (“Qul Mahmud”)

Qeyd: Sonuncu misra son nəşrdə “Sındı simli sazı, tara nə qaldı?” kimi verilir.

məğşuş

məhbub ərəb

Sevgili, istəkli, dost.

Flektivlik baxımından həbib (dost) sözü ilə eyniköklüdür.

Alimləri yazı yazar, mənadı,

Gülləri var – min dərdlərə davadı,

Gözəlləri, məhbubları əladı,

Malları var – bizim mala bənzəməz.

                                          (“Əsli və Kərəm”)

məkəs

Milçək.

Arı şirə çəkir yazda çiçəkdən,

Nə çıxar boş yerə yalan deməkdən!

Bir fayda axtarma məkəs – milçəkdən,

Şanında tapılar bal desəm, olmaz!

                             (“Şəmşir və Sənubər”)

məkkara ərəb

Məkrli, hiyləgər, aldadıcı.

Dünyaya düşənlər qismətin yeyər,

Kamillər agahdı, cahillər uyar,

Sehrkardı, işin bilənlər duyar,

Vəfasızdı, həm məkkara dünyadı.

                                 (“Nəcəf və Pərzad”)

məkkar

məlayik ərəb

Mələk sözünün cəmi, mələklər.

Məlayikə şəklində də işlənir.

Gərdəni çəkilmiş tazə sürahı,

Məlayik hurizən bir bəşər olsun.

                             (“Mahmudla Nigar”)

məmər

Nəmər, muzd.

Üç gündən sonra mənim bacım Pəri xanımın toyudu, gələrsən ora, toy məclisində oxuyarsan və çoxlu da məmər yığarsan. (“Qurbani. Diri versiyası”)

mənzili-mava ərəb

Sığınacaq, daldalanacaq, məskən; yer.

Günbəzlərdə etdim mənzili-mava

Ədalət olmadı yetişsin hova.

                 (“Dilsuz və Xəzangül”)

mərəkə ərəb

Səs-küy, qalmaqal, qovğa, dava-dalaş, həngamə.

Dialektlərdə yığıncaq, məclis mənalarında da işlənir.

Gəl biçarə Nəcəf, fəhm et alimlər həyatına,

Mərəkədə düşürərlər, minmə özgə atına,

Ustadına kəc baxanın lənət gəlsin zatına,

Müxtəsəri, bu sözlərim yaxşı, yaman üstədi.

                                                 (“Abdulla və Cahan”)

mərg fars

Ölüm, vəfat.

Bu söz mərgümüş sözünün tərkibində də işlənir.

Cəhənnəm mərgini sənə qıllam nuş

Fayda verməz sənə qəvi xan, haramı.

                                             (“Sam şahzadə”)