Azərbaycan dastanlarının leksikası

işvə fars

Naz, qəmzə, şivə; qəmzəli baxış. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Əli Fəhmi naz sözünün sinonimlərini izah edərkən qeyd edir ki, əgər naz gözəlin hərəkətlərindədirsə, ona işvəli gözəl deyirlər.

Hərdən işvə, qəmzə satan,

Mənimlə ixtilat qatan.

Gələndə at başı tutan,

Şux gözəllər yerindəmi?

                  (“Eyvazın Çənlibelə gətirilməyi”)

*

Koroğlu Nigar xanımın belə işvə-nazla gəldiyini görüb, ürəyində dedi: “Bu məqamda türkü oxumayasan neyləyəsən?” (Paris nüsxəsi, 4-cü məclis)

iştə

Budur, bax. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Mənəm deyən, ey qoç igid,

Geymişəm dəmir donnan mən.

İştə, meydan əlləşəlim,

Dönməzəm beşdən, onnan mən.

                     (Paris nüsxəsi, 8-ci məclis)

işrət ərəb

işım-işım

İşıl-işıl, par-par. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Özü də işım-işım işıldayır, par-par yanırdı. (“Alı kişi”)

işır-işır

işdək

Gizli iş, əməl, kələk. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Hasan paşa başa düşməsin ki, biz onun işdəklərini bilmişik. (“Hasan paşanın Çənlibelə gəlməyi”)

istiqbal ərəb

1. Gələcək.

2. Gələn adamın qarşısına çıxma; qarşılama. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Dastanda 2-ci mənada işlənir.

Bəli, şəhər qapıları taybatay açıldı. Qoşun çıxdı istiqbala. (“Qulun qaçmağı”)

ismi-əzəm

ər. isim – ad, əzəm – ən böyük, ulu

Duaların ən böyüyü, yalnız Peyğəmbərlərin bildiyi dua kimi də qeyd olunur. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Pərizad xanım ismi-əzəm oxudu. Nə qədər çölün yırtıcı heyvanı vardı, hamısını gətirdi cığırın içinə. (“Məhbub xanımın Çənlibelə gəlməyi”) (“Ağca Quzu”)

*

Pərizad xanım söhbət eləyə-eləyə ismi-əzəm oxu oxuyub dağın o biri üzündə yeddimərtəbəli bir ev düzəltdi... (“Məhbub xanımın Çənlibelə gəlməyi”) (“Ağca Quzu”)

*

Bir balaca ismi-əzəm ilə dağın qabırğasında bostan göyərtdi. Ağa Koroğlu gəldi gördü qarpız. (“Məhbub xanımın Çənlibelə gəlməyi”) (“Ağca Quzu”)

ismariş

Tapşırıq; sifariş. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Yazarsan namarda hay, ismarişi,

Görmüşük baharı, seyr etdün qışı...

                                (M.Elyas “Nəğmələr kitabı”)

islahat ərəb

1. Xoş, yaxşı.

2. Salamat yer. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Rəhmətliyin oğlu, sən bizdə bir islahat qoydun ki... (“Koroğlu ilə Bolu bəy”)

irmək

Çatmaq, yetişmək. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Koroğlu der: gəldi döyüş sorağı,

Dalda irür müxənnətin durağı.

Canından rədd eylə yüz min yarağı,

Qalxan götürəndə qala nisbətdir.

                      (Əndəlib Qaracadaği “Şeirlər məcmuəsi”)

irişmək

Boş-boş gülmək, dişlərini ağartmaq, hırıldamaq. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Şirin xanım baxdı ki, aşığın sözlərindən deyəsən qızlar şübhələnən kimi oldular. Deyəsən bir-birinə göz-qaş eləyib irişirlər. (“Məhbub xanımın Çənlibelə gəlməyi”)

iraq

Uzaq, uzaqda. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Bəlkə, gəlmisən sorağa,

Daşın atılar irağa,

Hürü aparsın otağa,

Adı bəlli xan Eyvazım!

                (“Koroğlunun Qars səfəri”)

ins-cins

ər. üns(insan) və cins sözlərindən

Bəşər, insan, canlı. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Nigar xanım Koroğlunun qorxduğunu görüb dedi:

– Ey Cəlali Koroğlu, qorxub eləmə, bu qapıdan bir ins-cins içəri girə bilməz. (Paris nüsxəsi, 5-ci məclis)

innən belə

Bundan sonra, bu andan etibarən. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Nahaq yerə gəl eyləmə yamanlıq,

İnan, Bolu, mən Koroğlu deyiləm.

İnnən belə yaxşılığın günüdü,

İnan Bolu, mən Koroğlu deyiləm.

                      (“Koroğlu ilə Bolu bəy”)