Azərbaycan dastanlarının leksikası

hay

1. Çağırışa cavab.

2. Səs-küy, hay-küy, qarmaqarışıqlıq. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Dialektlərdə kömək, xəbər mənalarında da işlənir. 

Hay düşdü şəhərə. (“Koroğlunun Dərbənd səfəri”)

*

Baxmaram düşmən hayına,

Haqq bəla versin xayına,

İgid igidin payına

Köndələn düşməmək gərək.

                            (“Koroğlu ilə Dəli Həsən”)

hay vurmaq

1. Haylamaq, səsləmək, çağırmaq.

2. Qışqırmaq, çığırmaq, səs-küy salmaq, köməyə çağırmaq. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Koroğlu deməz yalanı,

Hay vursam ölkən talanı,

Leş-leşin üstə qalanı,

Leşdi qalanın yolları.

                     (“Həmzənin Qıratı aparmağı”)

*

Çənlibel dəydi bir-birinə. Eyvaz hay vurdu, iki min dəli belə ayrıldı. Dəmirçioğlu hay vurdu, iki min dəli belə ayrıldı. (“Hasan paşanın Çənlibelə gəlməyi”)

hay-hay

1. Tab, taqət, hey, qüvvət, iqtidar.

2. İstehza, rişxənd bildirir.

3. Baş üstə, sevə-sevə, təbii, nədən olmasın, əlbəttə, şübhəsiz. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Dastanda 3-cü mənada rast gəlinir.

Hay-hay deyib tövlələrdə yatandı,

Hansı düşmanları atdan atandı?

Koroğlunu al dil ilə tutandı,

Ölər əcəm oğlu, getməz bu yerdən.

                                           (“Koroğlu ilə Bolu bəy”)

hay-hayda

Gözdə-qulaqda. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Hay-hayda idilər ki, Məhbub xanım bir aşıqdan-zaddan gətirib çaldırsın. (“Məhbub xanımın Çənlibelə gəlməyi”)

hayqırmaq

Qışqırmaq, bağırmaq, hay salmaq. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Hayqırıb meydanda açsam qol-qanad,

Qarı düşman qabağımda olar mat,

Eyvazı qorxutmaz Koroğlu, Qırat,

Aşıq, bizə Təkə-Türkman deyərlər.

                                   (“Eyvazın Çənlibelə gətirilməyi”)

hayxırmaq

haylamaq

Səsləmək, çağırmaq. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

İsabalı istədi haylasın, Dünya xanım qoymadı. (“Koroğlu ilə Bolu bəy”)

haytımaq

Taytımaq, axsamaq. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Bir də gördü budu bir çolaq tacir qıçını yel tutmuş qoca qatır kimi haytıya-haytıya qaçır. (“Koroğlunun İstanbul səfəri”)(İ.A., B.A.)

*

Qolu, qıçı əzilmiş, haytıya-haytıya bir təhər ki, atına minib Türkmana tərəf yola düşdü. (“Koroğlunun Türkman səfəri”)(İ.A., B.A.)

hazar

hazaran

Minlər, minlərlə. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Genə yada düşdü mərd oğullarım,

Bu gün Dəmirçioğlu burda gərəkdi.

Hazaran oyunlu, dili ballarım,

Bu gün xan Eyvazım burda gərəkdi.

                              (“Koroğlu ilə Bolu bəy”)

hazar peşə

Qab-qacaq üçün xüsusi qab. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Səfərimdi şəhri-Bagdad,

Kimdi mənnən köçən, gəlsin!

Yeddi hoqqa, hazar peşə

Məndən artıq içən gəlsin!

                               (“Durna teli”)

hesabi ərəb

Düz iş görən, haqlı; doğru, düzgün. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Qul deyərlər qulun boynun burarlar,

Qullar qabağında gedən tirəm mən.

Hesabiyə dağ da olsam əyilləm,

Bədhesaba yaman kinligirəm mən.

                          (“Koroğlunun Ərzurum səfəri”)

hey¹

Qüvvət, iqtidar. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

hey²

Çağırış, müraciət bildirən nida. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

heybə

Kiçik xurcun. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Əyləşib bunların tellərini yolub heybələrə yığdılar, ətlərindən də kabab çəkib xurma ağacının dibində yeməyə başladılar. (“Durna teli”)

hey vurmaq