Azərbaycan dastanlarının leksikası

halqa-mərəkə

türk. halqa, fars. mərəkə

Mühasirə. (“Koroğlu” dastanının lüğəti) 

Camaatın arasına qarışıb meydanı elə halqa-mərəkə eləyərsiniz ki, misri qılınclar çəkiləndə bir adam da tərpənə bilməsin. (“Durna teli”)

*

Paşa qoşun böyüyünü çağırıb əmr verdi ki:

– Bu saat qoşun götürüb meydanı halqa-mərəkə elə! Hər nə təhər olsa, gərək onu tutub gətirəsən mənim yanıma. (“Məhbub xanımın Çənlibelə gəlməyi”)

halqa-mərəkə eləmək

Mühasirəyə almaq. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

hamayıl ərəb

1. Qılınc, tapança və s. silah asmaq üçün çiyindən aşırılan qayış; çiyin qayışı.

2. Qadın bəzəyi. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Ərzurumun bazarına varanda,

Oğul, bir şəhərdir, gölə nisbətdir.

Çox silah götürmək başa bəladır,

Qılınc hamayıldır, belə nisbətdir.

                                                        (“El aşıqları”)

*

Koroğlu sözünü qurtaran kimi Mustafa bəy Dəmirçioğluya dedi:

– Qılımcını boynundan hamayıl elə.

Mustafa bəy özü də qılıncını boynundan həmayıl edib dedi:

– Mən belə kişiyə qulağı sırğalı qulam! (Paris nüsxəsi, 11-ci məclis. )

həmail

hampa

fars. həm və pa – ayaq

Kənd varlısına, dövlətlisinə verilən ad. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Onun işi hampalarla, varlılarla, paşa-puşalarladı. (“Mahru xanımın Çənlibelə gəlməyi”) (İ.A.,B.A.)

hancara

Necə? nə cür? Bəzən hara, hansı tərəfə? mənasında da işlənir. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Dedi, əyə, hancara olmasa, insan öyladıdı, onun da ürəyi, diləyi var, biznən tərs gətirməyinə baxma. (“Pərizad xanımın Çənlibelə gəlməyi”) (İ.A., B.A.)

hancarı

handa

Harada? sual əvəzliyinin danışıqda işlənən forması. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Bəzən hara? mənasını da verir.

De, sən bura handa,

Adı bəlli xan Eyvazım?!

Misri qılınc durmaz qında,

Adı bəlli xan Eyvazım?!

                      (“Koroğlunun Qars səfəri”)

handan-gecdən

Handan-hana, sonradan-sonraya. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Handan-gecdən Dəmirçioğlu özünə gəlib, qalxıb oturdu. (“Dəmirçioğlunun Çənlibelə gəlməyi”)

haramı

haramzada

ər. haram, fars. zadə

Fırıldaqçı, kələkbaz, hiyləbaz, bic, yaramaz, tülüngü. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Amma getməmişdən iki dənə çoxbilmiş, haramzada iş gördü. (“Koroğlunun Bayazid səfəri”)

*

Koroğlunu çox haramzada deyirlər. (“Koroğlunun Bayazid səfəri”)

haramzadə

haşa

1. Allah eləməsin, Allah göstərməsin, iraq olsun. ...uzaq.

2. Əsla, qətiyyən, heç vaxt. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Koroğlu çəkər haşani,

Bəylər edər tamaşanı,

Mən özüm Aslan paşanı,

Hərəniz bir xan üstünə.

                              (“Durna teli”)

                      * 

Vuram xotkar, tutam paşa

Xanlar məndən çəkər haşa,

Bu dövranım vara başa

Sönməyən çırağım ola!..

                            (“Qulun qaçmağı”)

                       *

Haşa, sevdiciyim, gəl etmə haşa,

Əgər qismətimsən, yetüşər başa,

Bu sözü söylədi ol Dona paşa,

Dur get, əcəm oğlu, qalma bu yerdə.

                            (Paris nüsxəsi, 12-ci məclis)

havar ərəb

Haray, imdad, fəryad. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

havar çəkmək

Haray çəkmək. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

İstədi havar çəksin. Koroğlu dik qalxıb, tutdu onun hülqumundan. (“Həmzənin Qıratı aparmağı”)