Azərbaycan dastanlarının leksikası

fovcu-fovcu

ər. fövc  – camaat, dəstə

Dəstə-dəstə. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Dəlilərim fovcu-fovcu,

At minib düşman qovucu,

Belində misri qılıncı,

Koroğlu kimi mərd olu.

               (“Həmzənin Qıratı aparmağı”)

fot

fitnə-feil ərəb

Hiylə, kələk, fənd, tələ. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Koroğlu der, şəndi qoşun yayılı,

Məsaf günü qoç igidlər ayılı,

Hər oymaqdan min igidim sayılı,

Mənim yüz min fitnə-fellərim vardı.

                                (Paris nüsxəsi, 6-cı məclis)

fitnə ərəb

1. Qarışıqlıq, ara qarışdırma.

2. Hiylə, tələ. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Deyirdin zaman gedəcək belə,

Uymuşdun şeytana, fitnəyə, felə,

Hərdən hökm eləyib basırdın gölə,

Koroğlunu tutan dəmlər necoldu?

                                (“Koroğlu ilə Bolu bəy”)

firuzə fars

Göy rəngli qiymətli daş. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Eyvaznan Çəmlibelə düşdüyüm,

Seylab kimi al şərabın içdiyim,

Qalxanınan firuzəsin ölçdüyüm,

Altunun, qızılın, gümüşün, dağlar.

                             (Paris nüsxəsi, 13-cü məclis)

firəng

Fransız sözünün danışıqda işlənən variantı. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Firəng şüşəsindən ağdı qolları,

Göyün ulduzuna bənzər xalları,

Saf güləbətintək siyah telləri,

Yayılanda dal gərdana yaraşır.

                (“Koroğlunun Ərzurum səfəri”) (“Dəli-Həsənbala”)

*

Koroğlu firəng oğlunun qollarını iplə möhkəm bağlayıb bir yabının üstünə qoydu. Sonra firəng oğlunun pərən-pərən düşmüş fərraşlarına hökm edib dedi... (Paris nüsxəsi, beşinci məclis)

fəs

Kəsik konus şəklində, əsasən, qırmızı rəngli, qotazlı baş geyimi. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Mərakeşdə olan Fəs şəhərinin adının apelyativləşməsi (ümumiləşməsi) nəticəsində yaranmış sözdür.

Dünən buralarda başlarında qotazlı fəs, əyinlərində qırmızı şalvardan çox görüblər. (“Mahru xanımın Çənlibelə gəlməyi”) (İ.A.,B.A.)

fərş ərəb

Döşənəcək (xalça, palaz, cecim və s.). (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Koroğlu evə girib gördü ki, yaxşı otaqdı, amma fərşi köhnədi. Əlini cibinə salıb bir ovuc qırmızı, bir az ağ pul çıxarıb qarının ətəyinə töküb dedi:

– Ay ana, bu pulları götür bazara get, özünə bir fərş al, gəti otağını döşə.

Qarı tez bazara gedib yaxşı bir fərş aldı, hambala verib evə gətirdi. Qarı Koroğlunun köməyilə fərşi otağa döşədi. (Paris nüsxəsi, 4-cü məclis)

fərraş ərəb

Müxtəlif tapşırıqlar yerinə yetirən xidmətçi. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Bəli, fərraşlar xəbər apardılar xana ki, bəs bu oğlan gəlib bu nəmdə, bu nişanda, səni görmək istəyir. (“Koroğlunun Dərbənd səfəri”)

*

Fərraşlar bir göz qırpımında firəng oğlunun bütün var-dövlətini yüklədilər. Koroğlu fərraşları, yüklənmiş atları qabağına qatıb yola düzəldi. (Paris nüsxəsi, 5-ci məclis)

fərman fars

Hökmdarın yazılı əmri. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Xotkarın fərmanı budu ki, sənin ya başını aparam, ya özünü. (“Hasan paşanın Çənlibelə gəlməyi”)

*

Bu tərəfdən də xotkar bütün paşalara, qoşun böyüklərinə fərman göndərmişdi ki, kim Koroğlunun ya özünü, ya da başını gətirsə, onu dünya malından qəni edəcək. (“Koroğlunun Ərzurum səfəri”)

*

İgid olan etməz xata,

Qoç gərək pusquda yata,

Xan Eyvaz min Ərəb ata,

Bəlli Əhməd fərmana gəlir.

                        (“Koroğlunun qocalığı”)

fəraq ərəb

Ayrılıq, hicran, firqət. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Əysiy olmaz Koroğlunun qoğası,

Düşər paşalarla cəngi, davası.

İstanbul şəhrində xotkar balası,

Niyar fərağına gəldim, ha gəldim.

                     (“Koroğlunun İstanbul səfəri”) (Hümmət Əlizadə)

fənd-fel

fars. fənd, ər. feil

Hiylə, kələk, fırıldaq, dolab, qurğu. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Özü də həm paşa idi, həm də çox bacarıqlı qoşun böyüyü idi. Dava dəsgahının min bir fənd-felini sinədəftər eləmişdi. (“Həmzənin Qıratı aparmağı”)

*

İndi biz gərək burda düşüb səhəri gözləyək. Koroğlunun fənd-felindən baş açmaq olmaz. (“Koroğlu ilə Bolu bəy”)

*

Qarı düşmən, fənd-felini bilirəm,

Dəlilərim bu şəhərdə qalıbdı.

Saat yarım sizə möhlət verirəm,

Dəlilərim bu şəhərdə qalıbdı.

                         (“Qulun qaçmağı”)

fəhm ərəb

Anlama, anlaq, dərrakə. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Koroğlu nə qədər diqqət elədisə, bir şey fəhm eləyə bilmədi. (“Koroğlunun qocalığı”)

*

Qız özü də çox fəhmli-fərasətli idi. (“Qulun qaçmağı”)

fəhmli

Anlaqlı, idraklı, dərrakəli. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

fel ərəb

Hiylə, kələk, fənd, fırıldaq. (“Koroğlu” dastanının lüğəti) 

Mən anadan mərd olmuşam,

O Çənlibeldən gəlmişəm,

Koroğluyam, at minmişəm,

Yüz min belə fellərim var.

                       (“Həmzənin Qıratı aparmağı”)

                     *

Uyma yağının felinə,

Gərək Koroğlu bilinə.

Qızıb Ərzurum elinə

Bir vəlvələ salar indi.

                      (“Koroğlunun Ərzurum səfəri”)