Azərbaycan dastanlarının leksikası

falaqqa

Mollaxanalarda şagirdləri və ümumiyyətlə, müqəssiri cəzalandırmaq üçün alət.

Molla içəri girib Abbasın ayağını falaqqaya saldı. Ayaqlarına o ki var idi o qədər döydü ki, ayaqlarının bir qabıq dərisi getdi. (“Abbas və Gülgəz”)

fələqqə

fani ərəb

Puç, axırı heç olan, axırı olmayan; müvəqqəti, daimi olmayan.

Qurbaninin dərdi olub ziyada,

Allahı çağırram yetişər dada,

Bir gözəl seçmişəm fani dünyada,

O Pəri salıbdı çöllərə məni.

                                   (“Qurbani”)

fanus yunan

Fənər.

Pəri sənə qurban, dirili Qurban!

Yolunda fədadı bu baş ilə can!

Bir əlimdə fanus, yanımda Xuban,

Öldüm bu bağçanı gəzə-gəzə mən.

                                                  (“Qurbani”)

fariq ərəb

Boş; azad; arxayın.

Güləndəm xanımı böyük vəzirin öyünə qonaxlığa apardılar. Sabah saat onda qonaxlıxdan fariq oldular. (“Məhəmməd və Güləndəm”)

farmaş

ərəb. məfrəş

Yorğan-döşək, xalça-palaz və s. qablamaq üçün palaz kimi toxunmuş dördkünc çuval, kisə.

Formaca sandığa bənzəyir.

Mən üzmərəm mərd əlindən əlimi,

Yoxdu bədəsilə tanrı ölümü.

İldə ancaq qəpik olmaz gəlimi,

Yük yığanda beş farmaşdan danışar.

                      (“Şahzadə Seyfəlmülük və Bədiəlcamal”)

feldar

ərəb. fel, fars. dar

Hiyləgər, kələkbaz, fəndgir, fırıldaqçı.

Ay feldar, tez get bilərziyi gətir. (“Arzı-Qənbər”)

fəğfur

1. Çin imperatorlarının titulu.

2. Farfor, çini qab; məcazi mənada: gözəl qab-qacaq.

Sevdiyimin hüsnü qüreyşin nuri,

Kənanın Yusifi, Çinin fəqfuri,

Deyirlər, behiştdə çox olur huri,

Onlar da köhnəlib, yar təzə-tərdi.

                               (“Abbas və Gülgəz”)

                               *

Dastanda toponim kimi də işlənir:

Şəhrzardan çıxıb yetdim Fəxfura,

Gəzdim Türkü, Misri, yetişdim bura.

                             (“Dilsuz və Xəzangül”)

fəqfur

fəxfur

fəraq ərəb

Ayrılıq, hicran, firqət.

Ay təbib, əl vurma, haqqı sevərsən,

Nə xəstəyəm, nə də yaralıyam mən.

Bir alagözlünün fərağındayam,

Pünhanı eşqindən saralıyam mən.

                                        (“Sam şahzadə”)

                               *

Nədir iltimasın, gülüzlü oğul?

Qoymaram gözümdən iraq olasan.

Sənsiz mən dözmərəm dərdə, fərağa,

Qoymaram gözümdən iraq olasan.

                                  (“Şahzadə Bəhrəm”)

fərəc ərəb

“Allah fərəc versin” (“Allah kömək eləsin, uğurlar olsun”) mənasında xoş arzu bildirən ifadə.

Sən eşqdən, qızdan, gözəldən danışırsan. Səndən mənə oğul olmaz. Get Allah-taala işinə fərəc versin! (“Qurbani”)

fərhad

Dastanlarda dağçapan mənasında işlənir.

Xüsusi ismin apelyativləşməsi (ümumi ismə çevrilməsi) hadisəsi baş verib.

Padşah dedi:

– Gedin bütün fərhadları aparın, o qalanı çapıb dağıtsınlar. (“İrvahım”)

fərmayış fars

Buyurma, əmr, buyuruq.

Bəli, Nağı gedif xanım dediyi fərmayışdarı yerinə yetirdi. (“Məhəmməd və Güləndəm”)

fərmayiş