Azərbaycan dastanlarının leksikası

dirlik

Varlıq, mövcudluq. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Koroğlunun dirliyilə,

Dəlilərin birliyilə,

Xan Eyvazın ərliyilə,

Qoy tökülsün şux tellərin!

                    (“Koroğlunun Qars səfəri”)

dirilik

divanə fars

Dəli, ağlını itirmiş. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Koroğlu sazını götürüb dedi:

Mən sənə deyərəm divanə Həsən

Bu gün doyammadım, döyüş olmadı.

                                 (Paris nüsxəsi, 2-ci məclis)

divanxana fars

1. Divan qurulan böyük otaq.

2. Böyük qəbul otağı.

3. Ənənəvi türk evlərində kənarları açıq yay otaqlarına da divanxana deyilib. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Dəli Mehtər qan-tər içində yuxudan dik atılıb çölə çıxdı. Dili tutar-tutmaz dəlilərdən – “ağa hardadı”, – deyə soruşdu. Dəli Mehtər dedi:

- Baxın görün divanxanadadı ağa?

Dəlilər divanxanaya baxıb gördülər Koroğlu yoxdu. (Paris nüsxəsi, 10-cu məclis)

do¹

Kömək, imdad. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Do diləyib düşmən üstə varanın

Dalısında bərk yoldaşı gərəkdir.

Hu-hu deyib qənim atdan salanın

Ya qoç oğlu, qoç qardaşı gərəkdir.

                   (Əndəlib Qaracadaği “Şeirlər məcmuəsi”)

do²

do demək

Kömək etmək, imdada yetmək. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

doğmaq

Məcazi mənada: çıxmaq, görünmək, tülu etmək (göy cisimləri haqqında). (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Qeyd: quyruq doğmaq ifadəsində də doğmaq sözü quyruğabənzər (quyruqlu) ulduzun görünməsi ilə bağlı işlənir.

Bir də gördü ki, məşriqdən bir ulduz, məğribdən də bir ulduz doğdu. (“Alı kişi” )

doqqaz

Küçə qapısı, həyət qapısı. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Dialektlərimizdə bu söz kənd küçəsi, əsas yoldan məhəllələrə ayrılan yol, eləcə də çəpər mənasında da işlənir.

 Sağ ol deyib, doqqaza yaxınlaşdı. Mehtərbaşı gördü bir atlı doqqazdan içəri girdi... “Zərnişan xanımın Çənlibelə gəlməyi” (İ.A.,B.A.)

*

Bir mehdər gədəsi ilə gizir gədəsi kəsib doqqazımızın çənəsini. (“Mahru xanımın Çənlibelə gəlməyi”) (İ.A.,B.A.)

don

Qadınların və kişilərin üst geyimi //ümumiyyətlə paltar, libas, üst geyim. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Çənlibeldə köçüm, qonum,

Atlasdan biçilər donum,

Ortadan qalxmaya xonum,

Gündə yüz qonağım ola!..

                          (“Qulun qaçmağı”)

donluq

Əməkhaqqı. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Libasın əlvan geyənlər,

Donluğun mənnən yeyənlər,

Adına dəli deyənlər,

Dost üçün can qoyan gəlsin!..

                  (“Məhbub xanımın Çənlibelə  gəlməyi”) (“Ağca Quzu”)

*

Az sonra qorxmaz, igid cavanlar Koroğlunun başına toplaşdılar. Koroğlu onlara donluq verirdi. (Paris nüsxəsi, 2-ci məclis)

donuzluq

Donuz sözünün derivatı olmayıb tam fərqli məna kəsb edir; su dəyirmanında çarxın olduğu və fırlandığı yer. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Keçəl Həmzə dedi:

– Odu, girib içəridə dəyirmanın donuzluğuna, gizlənib. Bilmirəm nə işi varsa, səni görən kimi qaçıb donuzluğa girdi. (“Həmzənin Qıratı aparmağı”)

*

Koroğlu gördü yox, bu öz xoşuna donuzluqdan çıxmaq istəmir. İrəli yeridi. (“Həmzənin Qıratı aparmağı”)

*

O, on beş-iyirmi ağaclıq yolu bir nəfəsə gəlmişdi. Gözləri acışıb qaralırdı. Ona görə də Keçəl Həmzəni tanımadı, Düratı göstərib dedi:

– Bu atın sahibi hara getdi?

Keçəl Həmzə dedi:

– Ay ağa, atı necə gətirib bura bağladığını bilmirəm, özü gedib dəyirmanın donuzluğunda gizləndi. (Paris nüsxəsi, 6-cı məclis)

doşab fars

Üzüm, tut, əncir və s. meyvələrin şirəsinin qaynadılmasından hasil olan yeyinti məhsulu; bəkməz. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

 Koroğlu dedi:

 – Üzümü əzib şirəsini çıxardırıq, sonra onu tiyana töküb od üstə qoyuruq, o qədər qaynayır ki, axırda dörddə biri qalır. Çörəyi ona batırıb yeyirik.

Eyvaz dedi:

– Canın üçün, ay dedin ha, o doşabdı. (Paris nüsxəsi, 3-cü məclis)

dov

Dava, hərbə-zorba. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Nə qədər ki misri qılınc sənin belində, sən də Qıratın belindəsən, özün də bu Çənlibeldəsən, sənə heç kəs dov gələ bilməyəcək. (“Alı kişi”)

*

Amma heç biri o birinə dov gələ bilmədi. Küştü başlandı. (“Eyvazın Çənlibelə gətirilməyi”)

dov gəlmək

Bərabər olmaq, öhdəsindən gəlmək, üstün gəlmək, qarşısında dura bilmək, ayaqlaşa bilmək, güc gəlmək. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

doy