Azərbaycan dastanlarının leksikası

carçı

Car çəkən, uca səslə bir xəbəri bildirən. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Carçılar çığrışır, gərənay bozlar,

Ərəb atlar macal tapmaz qaşana.

Bunda baş götürmək hesaba keçməz,

Qoç igiddə yara gərək nişana.

                    (Əndəlib Qaracadaği, “Şeirlər məcmuəsi”)

*

Vəzirin əmri ilə carçılar hər yerdə car çəkdilər. Koroğlunun qorxusundan kimsə bu işə girişməyə cürət etmədi. Gözünün içinə kimi keçəl olan bir aşbaz şəyirdi var idi, adına Keçəl Həmzə deyirdilər. Keçəl Həmzə carçıların səsini eşidəndə ayaqyalın, başaçıq vəzirin yanına gəlib məsələdən halı oldu. (Paris nüsxəsi, 6-cı məclis)

cari

carlamaq

Car çəkmək. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Carçıların indi carlar,

Ər hayxurub bədov xorlar,

Ələm çıxar, şədlər parlar,

Bir türfə ruzigar olur.

                  (Paris nüsxəsi, 9-cu məclis)

caydaq

cecim

Əl ilə toxunulan xovsuz xalça növü. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Belimdə yoxdu qılıncım,

Müxənnətə çatmır gücüm,

Nə yorğan var, nə də cecim,

Zülm, ay mədəd, ay mədəd!..

                     (“Koroğlu ilə Bolu bəy”)

Ceyhun

1. Amu-Dərya çayının adı.

2. Ümumiyyətlə, dəniz, dərya mənasında işlənir. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Mirzə Rövşənə dedi ki, məni Ceyhun çayının o biri üzünə çatdır. Sonra əlavə etdi ki, ay oğul, padşah ov üçün Ceyhunun kənarına gələndə atın belinə qalxıb onun yanına gedib deyərsən: “Ey nankor padşah! Sən bu ata görə atamın gözlərini çıxartdırdın. İndi bax gör həmin at necə at olub!” (Paris nüsxəsi, 1-ci məclis)

cəbbəxana

ər. cəbbə – əsli: cəbhə sözündən və fars. xana

Silah və hərbi sursat saxlanan yer. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Yaxşı, bəs oğulu atanın yanına aparmaq üçün bu qoşun, bu sursat, bu cəbbəxana nəyə lazımdı? (“Hasan paşanın Çənlibelə gəlməyi”)

cəfa ərəb

Əzab, əziyyət, üzüntü. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

İgid olan cəfa çəkər,

Dost yolunda qanın tökər,

Ağlaşmağın bağrım sökər,

Ağlama, Nigar, ağlama!

                     (“Koroğlunun Bayazid səfəri”)

                  * 

Koroğludu həcv yazan,

Eyvazdı cəfaya dözən.

Sənə deyim, Halaypozan,

Sədrəzəm qaşdı sandım.

                     (“Durna teli”) (“Bağdad-Əsəd”)

cələ

At quyruğu qılından ilmək şəklində düzəldilən tələ; duzaq. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

cələ qurmaq

Birinə qarşı hiylə qurmaq, tor qurmaq, tələ qurmaq. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Dəlilərim, səf-səf durun!

Su üzündə cələ qurun!

Bu abdalın boynun vurun!

Dönsun meydan qana indi.

                                 (“Durna teli”)

cəng fars

Dava, müharibə, vuruş, döyüş. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Düşər hərdəm paşalarla davası

Kəsilməz savaşı, cəngi, qovğası,

Cünun deyər Çənlibelin ağası,

Yeddi min dəliyə sərkər Koroğlu.

                                       (“Məhbub xanımın Çənlibelə gəlməyi”)

*

Eyvaz dedi:

– Bundan bir misqal keçiyə versən buynuzlarını itildib canavarla cəng edər, balığa versən, ticarət üçün yük vurub Həştərxan dənizinə gedər. (Paris nüsxəsi, 3-cü məclis)

cəng-cidal ərəb

Dava, döyüş. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Qalxıb Çənlibeldən düşmüşəm yola,

Ərzurumun bazarına gəlmişəm,

Əcəl köynəyini geyib əynimə,

Cəng-cidalın güzarına gəlmişəm.

                (“Koroğlunun Ərzurum səfəri”)

cərdək

Qara, arıq (at haqqında). (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Eyvaz cərdək atını çəkib Dəmirçioğlunu da götürdü, birbaş gəldilər Hasan paşa gölünə. (“Koroğlunun Bayazid səfəri”) (“Bəşir Əsəd oğlu”)

*

Çəkin gəlsin cərdək atı,

Mərd igidin olar zatı,

Gəl dağıt, bu məmləkatı,

Mədəd, hey mədəd, hey mədəd!

                   (“Koroğlunun Bayazid səfəri”) (“Bəşir Əsəd oğlu”)

cəsir

Körpü. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Axtarın Hələbi, gəzin Misiri,

Bağlayın yolları, kəsin cəsiri,

Əl-qola bağlayın, tutun əsiri,

Səğirin kəbirə qatın gətirin.

                     (“Koroğlunun Bayazid səfəri”)

cesir