Azərbaycan dastanlarının leksikası

cığa

ərəb. ciqqə

Başın ön və yan tərəflərinə tökülən tellər.

Qurbaniyəm, dərd cəkmişəm nəhanlar,

Xəyalım sevməkdi səntək cananlar,

Yanaşsa üzünə müştaq dəhanlar,

Nəfəs dəyər, cığaları yellənir.

                                             (“Qurbani”)

                               *

Dastanlarda cığalanmaq feilinə də rast gəlinir:

Köçdü, getdi xan çobanın elləri,

Cığalanmır sərv tellər, ay lələ!

Uçub bülbül, boş qalıbdı dalları,

Boş qaldı budaqlar, dallar, ay lələ!

                                  (“Abdulla və Cahan”)

cida¹ ərəb

Sivri dəmir ucluqlu qədim silah; mizraq.

cida²

fars, əsli: cüda

Ayrı.

Cida olub düşdüm qərib ellərə,

Bülbül olub heç qonmaram güllərə.

Qurban olum şirin deyən dillərə,

Qədir xuda, istərəm ya sənnən mədəd.

                                     (“Mahmud-Niyar xanım”)

cida düşmək

Ayrı düşmək, uzaq düşmək.

Əylənmir ki, yardan xəbər sorayım,

Əsib-əsib gedən badi-səba, hey!..

Qırılsın baisin qolu, qanadı,

Heç kimsə düşməsin yardan cida, hey!..

                                               (“Əsli və Kərəm”)

cigərhal fars

Dərdli, qüssəli.

Dilsuz, haqq yetişsin bu dəmdə dada,

Vəhşilərtək çox kəşt etdin səhrada,

Meyidlərlə gəl ülfət qıl burada,

Bu dəhşətli haldan cigərhal oldum.

                                 (“Dilsuz və Xəzangül”)

cilvə ərəb

Naz, qəmzə, işvə.

cilvələnmək

Nazlanmaq, naz etmək, əzilib-büzülmək.

Ay nainsaf, gəl məni sən

O Şeyxi-Sənan eləmə,

Dərd məni çox söylədir,

Demə ki, hədyan eləmə.

Sonatək cilvələnib,

Sən belə cövlan eləmə.

               (“Abdulla və Cahan”)

                                                                        *

Şirin yenə də naz atdı, işvə satdı, Fərhadın qarşısında tovus kimi cilvələnib süzdü. (“Fərhad və Şirin”)

ciyfə ərəb

1. Leş, cəmdək.

2. Məcazi mənada: var, dövlət.

Dastanlarda 2-ci mənada rast gəlinir.

– Qardaş, dünya ciyfəsindən hər bir şeyim var, amma züryətim yoxdu. (“Nəcəf və Pərzad”)

comərd fars

Mərd, alicənab, əliaçıq, səxavətli.

Yaxşı oğul, comərd ata yaxşıdı,

Beyveci xeyirdə, şərdə yaramaz!

                           (“Şəmşir və Sənubər”)

cövr ərəb

Zülm, əziyyət, üzüntü.

Lətif şahım, cövrə saldım mən səni,

Əfv eylə suçumu, ey könlü qəni,

Dağlayıb zarıncı eyləyib məni,

Zəif cismim öz canımdan doyubdu.

                                               (“Lətif şah”)

cövri-cəfa ərəb

Cəfa, zülm, əziyyət.

Cövri-cəfa çəkən Fərhad,

Sən bu bağa xoş gəlibsən.

Bağında gül əkən Fərhad,

Sən bu bağa xoş gəlibsən.

                    (“Fərhad və Şirin”)

cövr-cəfa

cürdək

Gil, saxsı, şüşə və s. materiallardan düzəldilən darboğazlı su qabı.

Lənət müxənnəsə, ara qatana,

İnsan gərək yalan sözdən utana.

Xəbər verin sınıx saxsı satana,

Cürdəyini çox zindana çəkməsin.

                                   (“Nəcəf və Pərzad”)

cürə¹ ərəb

Bir qurtum içki, su; bir udumda içiləcək maye.

Saği dəstində badə doldurub hər yan dolanır,

Cürəsi abi-həyat, xəstəyə dərman dolanır.

                                            (“Dilsuz və Xəzangül”)

cürə²

Çox balaca, çox kiçik, xırdaca.

Cürə sözü “kiçik saz” mənasında da işlənir.

Xoca Hasanın bir cürəsi varıdı, onu bağışlamışdı İrvahıma. İrvahım dəvənin belindəydi, qız umutluydu ki, düşüb bu otağa gələcək, amma gördü, yox, İrvahım heç düşmədi... Qız götürüb dedi:

Çiyni sazlı gedən oğlan,

Oğlan, gəl bəri, gəl bəri!

Məni dərdə salan oğlan,

Oğlan, gəl bəri, gəl bəri!

Oğlan, gəl bəri, gəl bəri!

                                 (“İrvahım”)

                                                                           *

Amba Əzizin çuxasının altında bir balaca cürə var idi... Xoca Əziz burda  yavaşca sazı çıxarıb dedi... (“Məsim və Diləfruz”)

canvər

Canavar, qurd, yırtıcı, yadquzaq, vəhşi heyvan; canavarlar sərhəngi (yırtıcı heyvanların başı); canavarlar sərvəri (heyvanların şahı). (“Kitabi-Dədə Qorqud” leksikası)

casuslamaq

Kəşfiyyat aparmaq; gizli şeyləri araşdırmaq, soruşmaq, gizlidən arayıb soruşmaq, casusluq etmək. (“Kitabi-Dədə Qorqud” leksikası)