Azərbaycan dastanlarının leksikası

basmaq¹

Qalib gəlmək, məğlub etmək. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Adımı neynirsən? Basmısan, kəs!  (“Koroğlunun Dərbənd səfəri”)

                                                  *

Koroğlu dedi:

– İgid, bu dəfə basdım, kəsəcəyəm. (“Koroğlunun Dərbənd səfəri”)

basmaq²

Mayalamaq, mayalandırmaq (heyvanlar haqqında). (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Bir gün ilxıçılardan biri Mirzəyə xəbər gətirdi ki, Ceyhun çayından bir at çıxıb iki madyana basıb, sonra qayıdıb suya giriblər. (Paris nüsxəsi, 1-ci məclis)

başılovlu

Çox tələsik halda, təşviş və təlaş içində, həyəcanla. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Vəzir başılovlu qayıdıb əhvalatı Ələmqulu xana danışdı. Ələmqulu xan Ruqiyyə xanımı çağırdı. (“Qulun qaçmağı”)

batmaq

Üstün gəlmək, gücü çatmaq, qalib gəlmək. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Əgər xanlar, paşalar bir-bir başlayıb Koroğlu ilə dostluq binası qoysalar, day heç dünyasında ona batmaq olmaz. Odu ki, başladı qoşun böyüklərini tələsdirməyə. (“Koroğlu ilə Bolu bəy”)

batman

20 girvənkəyə (8 kq) yaxın çəki ölçüsü. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Oğlan dedi:

– Bir çətvər nədi? Sənə ağzımda söz deyirəm. Bir batman çək! (“Koroğlunun Qars səfəri”)

*

Çoban əlinə keçən mıxı çomağın başına çalmışdı. Çomaq bir batman yarım ağırlığında olardı. (Paris nüsxəsi, 3-cü məclis)

*

Tuluğun dibində bir batman yarım – iki batman şərab qalmışdı. (Paris nüsxəsi, 8-ci məclis)

bav

Bab, tay. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Kürdoğlu, kamandar ötürməz avı,

Kimdi bu dünyada atamın bavı?

                                 (“Koroğlunun Dərbənd səfəri”)

bay

Dövlətli, zəngin, varlı, bəy. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Yenə saldın məni ahu vaylara

Yoxsul olan qulluq edər baylara,

Qolu bağlı atdırırdın çaylara,

Mən dəlini tutan günlər necə oldu?

                                                    (“El şairləri”)

baydaq

Bayraq. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Hər hünər göstərir yeddi yaşında.

Bir mərd igid bağdaş qurar göşündə.

Tüpə təpər, baydaq alar qoşunda,

Döyüşür, savaşır, fitnə, felli olur.

                   (Əndəlib Qaracadaği, “Şeirlər məcmuəsi”)

baz¹ fars

Bir şeyin həvəskarı, maraqlısı, hərisi (çox vaxt sözlərin sonuna artırılır: quşbaz, itbaz və s.). (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Deyərlər ki, hərə bir şeyin bazı olar. (“Qulun qaçmağı”)

baz² fars

Alıcı quş, tərlan, qızılquş. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Baz da der ki, bəni bəylər götürür,

Üstümüzə ala seyvan örtdürür,

Sənin bağun bir atmaca götürür

Yeri, var get, hey quşların cürəsi.

                                      (M.Elyas, “Nəğmələr kitabı”)

bazburut

əsli: fars. bad, burut

Görkəm, boy-buxun, bədən quruluşu. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

 Bolu bəy ondan soruşdu:

– De görüm, kimsən?

Koroğlu özünü cəmləşdirib dedi:

– Qoruqçuyam.

Bolu bəy bir onun bazburutuna baxdı, bir boy-buxununa baxdı, dedi:

– Kimin qoruqçususan? (“Koroğlu ilə Bolu bəy”)

*

Hər yüz tümənə on beş tümən, hər yüz tümənə on beş tümən. Eyvaz şübhələndi. Bir Koroğlunun bazburutuna baxdı, bir bığlarına baxdı... (“Eyvazın Çənlibelə gətirilməyi”)

bazburutdu

Boylu-buxunlu, qədd-qamətli. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

bazburutlu

bazırgan

bazmand

Bazubənd, qolbaq. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Koroğluyam öz elimdə,

Qızıl bazmandlar qolumda,

Dəlilər sağü solumda,

Bu günümdə tez olaydı.

             (“Həmzənin Qıratı aparmağı”) (“Həmzə-Bozalqanlı”)

bazubənd

fars. bazu – qolun çiyindən dirsəyə qədər olan hissəsi + bənd – bağ

1. Qolbaq, bilərzik.

2. Döyüşçülərin qollarına geydikləri dəmir qolçaq.

3. İçərisinə dua və s. qoyulub qola bağlanan məhfəzə (meşin və ya parça). (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Nigar xanım qolundan bazubəndini də açıb ona verdi. (“Koroğlunun İstanbul səfəri”)

                                                        *

Axırda bazubəndini açıb verdi Möminə xanıma. (“Koroğlunun Dərbənd səfəri”)

bel

Hündür dağın iki təpəsi arasındakı əyrilmiş yer. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

– Oğul, bax gör, bu bel ki deyirsən, bunun hər tərəfində bir uca qaya görünmür ki?

Rövşən dedi:

– Ata, görünür. Biri sağında, biri də solunda. Özü də başları qardır. (Alı kişi)