Azərbaycan dastanlarının leksikası

araxçın

ər. ərəq + fars. çin

Qiymətli parçadan, çox vaxt tirmədən tikilib, üstü güləbətin (zərli) və ya ipək sapla naxışlanmış baş geyimi; təsək. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Altun araxçını qoyub başına,

Qüdrət qələmini çəkmiş qaşına,

Yeni girmiş on dörd, on beş yaşına,

Səri durna telli Eyvaz, ağlama!

                      (Əndəlib Qaracadaği “Şeirlər məcmuəsi”)

araqçın

arəstə olmaq

Nizam və qaydada olmaq. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

arastə fars

1. Bəzəkli, bəzənmiş.

2. Nizam və qaydası olan. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Məclis arasteydi, söhbətin keçdi,

Könül sərxoş oldu, yoluna düşdü,

Namən gəldi Çənlibelə yetişdi,

Sən verdiyin ol ilqarə gəlmişəm.

                                             (“El aşıqları”)

arəstə

arxalıq

Yaxası düyməli, beli büzməli (və ya büzməsiz) üst paltar. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Baxdı ki, bu atlı əynində çuxa, ayağında başmaq, qanovuz arxalığın üstündən də belində tirmə şal olan enlikürək, qarnı yoğun bir kişidi. (“Durna teli”) (İ.A.,B.A.)

arığınaq

Arıq sözünün azaltma dərəcəsi; arıqtəhər. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Paşa gördü xalxalda iki uzun orta, arığınağ, çöpüylü qulan bağlanıb, bildi ki, Həsən xanın ona peşkəş çəkdiyi attar bulardı... (“Koroğlu”) (Hümmət Əlizadə)

arıtmaq

Boğazını arıtmaq: öskürməklə boğazını təmizləmək. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Vəzir qurcalandı, boğazını arıtdı, içini çəkdi... (“Mərcan xanımın Çənlibelə gəlməyi”) (İ.A., B.A.)

ariz ərəb

Zühur edən, ortaya çıxan. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Görmürsənmi, heç Allah da kasıbın tərəfində deyil! Təzəcə Hüseynəli xandan xilas olmuşduq, Əmir xanı ariz elədi bu yandan! (“Mərcan xanımın Çənlibelə gəlməyi”) (İ.A., B.A.)

armudu

Armud şəklində. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Armudu dırnaqlı, hündür boyunlu,

Meydana girəndə yüz min oyunlu,

Dəyirman mədəli, ac qurd yeyimli,

Ortası qulana dolu gərəkdi.

                             (“Həmzənin Qıratı aparmağı”)

arşınlıq

Bir arşın uzunluğunda, enində ya dərinliyində olan // rəqəmlərlə işləndikdə – ... arşın uzunluğunda olan. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

arşın

Uzunluq ölçüsü. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Müxtəlif ölkələrdə 65,2 sm-dən 112 sm-ə qədər, Azərbaycanda 0,71 metrə bərabər hesab olunmuşdur. Qədimdə arşın burunun ucundan yana açılmış qolda barmaqların ucuna qədər olan uzunluğa bərabər olub. Öz arşını ilə ölçmək ifadəsi də bu ölçünün ayrı-ayrı şəxslərdə müxtəlif olması ilə bağlıdır. Fars mənşəli sözdür. Rus dilinə türk dilindən keçdiyi üçün bəzi mənbələrdə türk mənşəli söz hesab edilir. 

 Nə qədər ki mən sağam, Qafın bu üzündən o üzünə gərək bir arşın bez də getməyə. (“Koroğlunun Bayazid səfəri”)

*

Dağın aşağısında on iki arşın eni, yüz arşın uzunu olan bir dərə var idi. (Paris nüsxəsi, 3-cü məclis)

arzuman fars

İstək, məqsəd, məram. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

İstanbuldan buta alıb gəlmişəm,

İstanbulda arzumanım qalmadı.

Çənlibel oylağım, Qırat dayağım,

At minməkdə arzumanım qalmadı.

                              (“Koroğlunun İstanbul səfəri”)

                                   *

İllər ilən arzumanın çəkərəm,

Əfqanımdan zara gəldi el, sonam!

Aşiq oldum, mən günahkar olmadım,

Gözüm yaşı ümman oldu, sel, sonam!

                              (Gürcü əlifbası ilə yazılmış əlyazması)

                                   *

Qəcər Alı Toqatın lap arzuman pəhləvanlarından idi. (“Həmzənin Qıratı aparmağı”)

asman fars

Göy, səma. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Koroğluyam, nərəm çıxar asmana,

Qoşun qaçar dörd bir yana, əfəndim!

                           (“Hasan paşanın Çənlibelə gəlməyi”)

asiman