Azərbaycan dastanlarının leksikası

alay

Böyük dəstə, kütlə, izdiham. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Dəlilər yeriyir, alaylar bükür,

Düşmanlar əlindən dad, həzər çəkir,

Quşlar qanad salır, şahlar tük tökür,

Bir de, qoç Koroğlu, nədən məlulsan?

                                 (“Eyvazın Çənlibelə gətirilməyi”)

alçaq

Sadə, təvazökar (bu məna dialektlərdə də qeydə alınıb). (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

İgid alçaq gərək, alçaq,

Atı yüyrək, kəndi qoçaq,

Hər yanında ciftə bıçaq,

Belində qılıncı gərək.

                  (“Koroğlu ilə Dəli Həsən”) (erməni əlifbası ilə yazılmış əlyazması)

aləmi-zərr

aləmi-zürr

Ruhlar aləmi. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

İnanca görə yaradılışdan öncə ruhlar aləmi olmuşdur və ruhlar aləmi-zərdə yaşamışlar.

Yağı düşman dörd bir yanın alıbdı.

Əgər yatıbsansa ayıl, Eyvazım!

Aləmi-zürridə, qalu bəladə,

Olmuşam dərdinə qail, Eyvazım!

                         (“Durna teli”) (“ Bağdad–Əsəd”, “Bağdad–Əli”)

alıcı

Yırtıcı, ovçu (quş haqqında). (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Oturmuşdum mən xan kimi,

Göz yaşım axdı qan kimi.

Bir alıcı tərlan kimi

Sür atını bu meydana!

                    (“Koroğlunun Qars səfəri”) (“Koroğlu-Hümmət”)

alişan ərəb

Adlı-sanlı, şöhrətli. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Tanrıdan dövlət istərəm,

Qaxetdə bir bağım ola!

İçində mərmər hovuzu,

Alişan otağım ola!

               (“Eyvazın Çənlibelə gətirilməyi”) (“Türkmən–Əli”)

allaf

ərəb. əllaf

Taxıl, un, yem, ot və s. alveri edən tacir. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

İsabalı göz gəzdirirdi, gördü meydanın aşağı tərəfində bir allaf tükanını yenicə açır. (“Koroğlunun Ərzəngan səfəri”) (Hümmət Əlizadə)

alma

Dastanda məcazlarda işlənir. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Çənlibeldən səni deyib gəlmişəm,

Alma gözlüm, qız birçəklim Qırat, gəl!

                                       (“Həmzənin Qıratı aparmağı”)

*

Koroğlu gördü ki, ağlamaqdan Eyvazın gözləri alma yekəlikdə oldu. Öz-özünə dedi: “Ay yazıq, di gəl bu hayhahayda bunu sakitləşdir, yoxsa ürəyi partlayacaq”. (Paris nüsxəsi, 3-cü məclis)

*

Bir alma dırnaqlı, hündür boyunlu... (“Həmzənin Qıratı aparması”) (İ.A., B.A.)

almaçı

Almasatan. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Pərizad xanım burda qalsın, indi eşit almaçıdan. Koroğlu almaçıya dönə-dönə tapşırmışdı ki, onun gəlişini heç kəs bilməsin. Almaçı şam üçün yağ-düyü alanda baqqala dedi, yaxşısından, Koroğluya layiq olandan ver. (Paris nüsxəsi, 8-ci məclis)

almaq

Gözü su içməmək. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Biz heç bundan almırıq. (“Həmzənin Qıratı aparmağı”) (“Həmzə-Teymur”)

almas

Qiymətli daş // təşbeh kimi işlədilir. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Almasdan qılıncdır, poladdan yeyə,

Çeynərəm dəmiri, üflərəm göyə,

Olaram çərxəki, düşərəm ögə,

İstə, Təkəlidən dəlilər gəlsin!..

                      (Əndəlib Qaracadaği “Şeirlər məcmuəsi”)

almaz

altun

Qızıl. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Rəğib bundan keçməsin,

Namərd mətləbə yetməsin, broy!

Altun kəmər incitməsin,

Yar, belinə qurban olayım!

                         (M.Elyas. “Nəğmələr kitabı”)

                             *

Qüdrətin qələmin çəkim qaşuva,

Yenicə yetübsən on dörd yaşuva,

Altun araqçınlar qoyum başuva,

Səri durna tellim, Eyvaz, ağlama.

                          (Paris nüsxəsi, 3-cü məclis)

anrı

O yan, o tərəf. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Koroğlu çölə çıxmışdı, dolana- dolana gəlib çıxdı Ağ qayaya. Bir də baxdı Çənlibelin anrı ətəyində o qədər at var, adam var ki, elə bil qarğa-quzğundu. (“Koroğlu ilə Bolu bəy”)

*

Xan sağ olsun, Mən Əhməd tacirbaşının quluyam. Qafın anrı üzünə xırıda getmişdik. (“Qulun qaçmağı”)

anşırmaq

Anlamaq, başa düşmək. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Mahru xanım xotkarın sözlərindən anşırdı ki, qardaşı bu neçə gündə niyə narahatmış. (“Mahru xanımın Çənlibelə gəlməyi”) (İ.A.,B.A.)