Azərbaycan dastanlarının leksikası

abbası

Şah Abbasın dövrünə aid, onun adı ilə bağlı olan gümüş pul. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Sonrakı dönəmlərdə dörd şahılıq ağ pul da abbası adlanıb. 

– Ay ağa, nə deyim. Bundan əvvəl çörək bir abbası idi, indi iki abbasıdı, arpa üç şahı idi, indi isə altı şahıdı. (Paris nüsxəsi, 9-cu məclis)

abdal ərəb

Sərsəri // dərviş, qələndər. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Dialektlərdə bilikli, bilici, həmçinin yetim mənaları da var.  Bunda başqa, xalqımızın etnogenezində iştirak etmiş tayfalardan birinin adı abdal olmuşdır. Dastanda avara, axmaq mənasında işlənir.

Dəlilərim, səf-səf durun!

Su üzündə cələ qurun! 

Bu abdalın boynun vurun!

Dönsun meydan qana indi.

                                 (“Durna teli”)

abi-kövsər

fars. ab + ər. kövsər

Cənnətdəki kövsər bulağının suyu. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Dastanda şərab mənasında işlədilir.

Piyalələr abi-kövsərlə doldu. (“Zərnişan xanımın Çənlibelə gəlməyi”) (İ.A., B.A)

abi-leysan

fars. ab + süryanicə. niysan

1. Niysan (aprel) ayında yağan yağış.

2. Məcazi mənada: çox axan göz yaşı. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Keçəl Həmzə asta-asta sərtövləyə yaxınlaşdı. Sərtövlənin qabağında peyinin üstə oturub gözündən abi-leysan kimi yaş tökməyə başladı. (Paris nüsxəsi, 6-cı məclis)

abi-neysan

abi-zülal

fars. ab + ər. zülal

Sərin, duru su // içki. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Sevgilim geyib valadan,

Rəngi seçilməz laladan,

İçib abi-zülaladan,

Gözləri xumar görünür.

                       (Paris nüsxəsi, 5-ci məclisi)

acalmaq

Acmaq. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Koroğluyam, acalmışam

Xotkarlardan bac almışam,

Deməginən qocalmışam,

Hələ ki, Babay-Əmirəm.

                 (“Koroğlu ilə Bolu bəy”) (“Bolu–Şamaxı”)

Qeyd: Digər variantlarda 1-ci misra: “Koroğluyam, öc almışam”, “Koroğluyam uc almışam” kimidir.

ağac

6-7 kilometrə bərabər uzunluq ölçüsü. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Yeddi ağacdan yeddi ağaca bir qaraltı görcək baxmışam, seçmişəm, quldur, qaçaq olduğunu bilən kimi karvanı götürüb yolu azdırmışam. (“Koroğlunun Bayazid səfəri”)

*

Qıratımın halı gərək

Əşrəfidən nalı gərək,

Yetmiş ağac yolu gərək,

Dərə, təpə düz olaydı.

                                    (“Həmzənin Qıratı aparmağı”) (“Həmzə–Bozalqanlı”)

*

Koroğlu qaladan bir ağac uzaqlaşdıqdan sonra dayanıb Nigar xanımın yolunu gözləməyə başladı. (Paris nüsxəsi, beşinci məclis)

ağamət

Toydan bir neçə gün qabaq qız evinə aparılan qoyun, un, meyvə və s. kimi şeylər. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Amma iki gündən sonra toy xəbərinin əvəzinə vay xəbəri yetişdi ki, Hüseynəli xanın toy ağaməti gələndə, Koroğlu Xoydan qayıdırmış, rastlaşıblar, Koroğlu onu dünyadan köçürüb. (“Mərcan xanımın Çənlibelə gəlməyi”) (İ.A., B.A.)

ağı

ağız

Bir ağız: bir qədər, bir doyumluq. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Ataların yaxşı bir məsəli var, “acdın çobana, yoruldun sarbana”. Görüm bundan bir ağız yemək ala bilərəmmi? (Paris nüsxəsi, 3-cü məclis)

ağnatmaq

Aşağı sürmək, endirmək, diyirlətmək, aşırmaq. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Dəli Həsən bir su içim saatda Hasan paşanın qoşununu qatım-qatım qatlayıb, ağnatdı bu tərəfə. (“Hasan paşanın Çənlibelə gəlməyi”)

ağu¹

1. Zəhər.

2. Məcazi mənada: çox acı şey haqqında; zəqqum. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

– Adə Həsən, bu dağlarda qovun-qarpız nədi? Bu necə yerdi? Düş bu qovundan-qarpızdan kəsib yeyək.

Atdan düşdülər. Hansın kəsdilər ağu kimi çıxdı. (“Məhbub xanımın Çənlibelə gəlməyi”) (“Ağca Quzu”)

ağu²

Yasda, ölü üstündə avazla söylənilən yanıqlı sözlər. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

O gecə səhərəcən dəlilərin zümzüməsinnən, Cünunun bayatısınnan, xanımların ağusunnan, atdarın kişnəməsinnən yer-göy bir-birinə qovuşub “ləbbey” dedi, təkcə Koroğlunun səsi çıxmadı. (“Mərcan xanımın Çənlibelə gəlməyi” (İ.A., B.A.)

ahu fars

Ceyran. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Qırat sıçrayıb dağın başına qalxdı. Qıratın dırnaqları ahu dırnağı kimi idi. Qıratdan başqa heç bir at bu dağın başına qalxa bilməzdi. (Paris nüsxəsi, 3-cü məclis)

ahu-zar