Azərbaycan dastanlarının leksikası

ərmağan fars

Hədiyyə, bəxşiş, töhfə. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Gülün dərdim dəstə-dəstə,

Ərmağan göndərdim dosta,

Mən gedəndə yollar üstə,

Durub Eyvaz ağlar qaldı.

                      (Paris nüsxəsi, 12-ci məclis)

ərməğan

ərkan

ər. rükn sözünün cəmi

Ədəb qaydaları. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Çox vaxt ədəb-ərkan şəklində işlənir.

Ədəb ilə, ərkan ilə,

Telli gəlir qarşımıza.

Mən qurbanam o dildara,

Əcəb gəlir tuşumuza.

           (“Koroğlunun Ərzurum səfəri”)

ərgən

Həddi-büluğa çatmış, lakin hələ evlənməmiş və ya ərə getməmiş. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Koroğlu dövlətin endirsin düzə,

Say, götür hamısın səksən min yüzə.

Səksən min gəlinə, səksən min qıza,

Səksən min ərgənə, dula da vermə!

                           (“Həmzənin Qıratı aparmağı”)

ərəsəti-məhşər ərəb

1. Məhşər günü yenidən diriləcək insanların öz əməllərinə dair haqq-hesab vermək üçün toplaşacaqları yer, meydan.

2. Qiyamət; qalmaqal. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Sazı çiyninə salıb çıxdı bayıra. Gördü vallah, burada bir ərəsəti-məhşərdi ki, elə bil meydanın dörd tərəfinə ətdən divar çəkibsən. (“Məhbub xanımın Çənlibelə gəlməyi”)

*

Göy guruldayır, ildırım oynayır, yağış yağırdı. Bir qiyamət qopurdu ki, lap ərəsət-məhşər. (“Koroğlunun İstanbul səfəri”)

ərən

Ər sözündəndir, igid, cəsur, mərd deməkdir. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Dastanda “müqəddəslər”, “ulular” mənasında da işlənir. Ermək (çatmaq) sözü ilə də bağlayanlar da vardır (haqqa ermişlər mənasında).

Koroğlu çağırır genə Səfəri,

Yox imiş dünyanın sonu, səməri,

Qıraram dəstəni, vurram nəfəri,

Ərənlərin piri yanımda gərək!

                          (“Koroğlunun Qars səfəri”)

                      *

Başına dönüm sövdayar,

Aparırlar pirə məni.

Ərənlərə qurban deyə,

Aparırlar pirə məni.

                     (“Koroğlu ilə Bolu bəy”) (“Koroğlu-Nəzər”)

                    *

Hər yana getsən yolundu,

Ərənlər saği-solundu,

Koroğlu qoca qulundu,

Mənim hərcayi Eyvazım.

                   (Paris nüsxəsi,10-cu məclis)

ər

1. Mərd, qəhrəman, igid, qoçaq.

əppək

Çörək. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Səhərdən qalxanda təbil vurulur,

Dəryatək çalxanır, göltək durulur,

Toplanır bir yerə, içki qurulur,

Dağıdır əppəyi, aşı Koroğlu.

             (“Koroğlunun Ərzurum səfəri”) (“Dəmirçioğlu-Əsəd”)

ənvai-müsibət

ər. ənva “növ” sözünün cəmidir

Çox çətinliklə, çox böyük əziyyətlə. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Min ənvai-müsibətlə qayaya dırmaşdı. (“Alı kişi”)

ənrəmək

Kişnəmək, səs çıxarmaq (heyvanlar haqqında). (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Qırat Koroğlunun səsini eşidəndə bir də ənrəyib kişnədi. (“Koroğlunun Toqat səfəri”) (Hümmət Əlizadə)

ənik

Yırtıcı heyvan balası. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Sarp qayalarda yurd olmaz,

Müxənnətə söz dərd olmaz.

Çaqqal əniyi qurd olmaz

Yenə qurd oğlu qurd oldu.

                (“Həmzənin Qıratı aparmağı”)

əng

Alt çənə, çənə. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Bolu bəy Koroğluya dedi:

– Boş-boş danışıb əngini yorma. (Paris nüsxəsi, 11-ci məclis)

əndazə fars

1. Ülgü, ölçü.

2. Məcazi mənada: hədd, hüdud; norma. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Dastanda məcazi mənada işlənir.

Deyirdim paşalar özləri onun öhdəsindən gələrlər. İndi ki iş bu əndazəyə minib, baş üstə. Onun atasının gözlərini mən çıxartdırmışam. (“Həmzənin Qıratı aparmağı”)

əndam fars

1. Bədən.

2. Boy, qədd, qamət, bədən quruluşu. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Qıratı gətirdim cövlana, indi,

Varsa igidlərin meydana gəlsin!..

Görsün mən dəlinin indi gücünü,

Boyansın əndamı al qana, gəlsin!..

                                (“Koroğlu ilə Dəli Həsən”)

                         *

Əndamı gümüşdən, kağızdan ağdı,

Sinəmə çəkdiyi düyündü, dağdı.

O qoynunun içi cənnətdi, bağdı,

Qədir bilən bir bağmana yaraşır.

                           (“Koroğlunun Ərzurum səfəri”) (“Dəli-Həsənbala”)

ənbər ərəb

1. Kaşalota oxşar bir balığın mədəsindən çıxarılan gözəl qoxulu maddə.

2. Gözəl iy, ətir. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

N.Tusi “Cavahirnamə” əsərində yazır: “Ənbərin yoxlanılması belədir: şüşəni odda qızdırırlar. Ənbəri onun üzərinə atdıqda ənbər iyi gələrsə, xalisdir. Ənbər yağ kimi tamamilə əriyərsə, onu yaxşı, tamamilə əriməzsə, pis keyfiyyətli hesab edirlər”. Dastanlarda, bir qayda olaraq, müşk sözü ilə yanaşı işlənir.

Qırat, sənin oynaxların

Baharıla yaz olaydı!..

Kəkilin müşgün ənbəri,

Boyun səlminaz olaydı!..

          (“Koroğlunun Bayazid səfəri”) (“Bəşir Əsəd oğlu”)