Azərbaycan dastanlarının leksikası

əzəldən yazılmaq

İnsan taleyinin ilk yaradıldığı zaman təyin edilmiş olması. (“Kitabi-Dədə Qorqud” leksikası)

əzrayıl

Mələk adı. (“Kitabi-Dədə Qorqud” leksikası)

əba ərəb

Müsəlman ruhanilərinin və möminlərin üstdən geydikləri uzun kişi paltarı. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Elə ki tək qaldılar, Koroğlu əbanı və əmmaməni çıxardıb bir tərəfə tulladı. (“Koroğlunun İstanbul səfəri”)

əba-qəba

ər. əba və qəba – üst geyimi

Mollaların geydiyi uzun paltar, cübbə, don. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Yaxşısı budur ki, bu əba-qəbanı geyib buradan çıx get. (“Koroğlunun İstanbul səfəri”)

əbrişim fars

İpək, ipək iplik. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Saç, tel sözlərinin epiteti kimi də işlənir:

Paşa, sənə nişan verim Qıratı,

Əbrişim ipəkdən yalı gərəkdi.

Bir mina boyunlu, uca sağrılı,

Bir yarım hoqqadan nalı gərəkdi.

                           (“Həmzənin Qıratı aparmağı”)

                      *

Ərəbatın tərifini eylərəm,

Əbrişim telindən yalı gərəkdi.

Buğanaq ayağlı, yonma dırnağlı.

Bir hoqqa gümüşdən nalı gərəkdi.

                            (Paris nüsxəsi, 6-cı məclis)

əbru fars

Qaş. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Eyvaz, məndən istədüyün,

Canmıdur, başmıdur, nədür?

Qurubsan əbrü-kamanı,

Bilməm savaşmıdür, nədür?

                     (Paris nüsxəsi, 10-cu məclis)

əcəm ərəb

Ərəb olmayan xalqlara və onların nümayəndələrinə, xüsusən İran əhalisinə verilən ad. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Yağı düşmən dörd bir yanım alıbdı,

Oyan, əcəm oğlu, dur get bu yerdən!

Sənin dərdin bu canımda qalıbdı,

Oyan, əcəm oğlu, dur get bu yerdən!

                                                (“Koroğlu ilə Bolu bəy”)

*

O hamama gedib çimdi. Sonra bir dəst əcəm paltarı geyindi, bir saz götürüb şəhərin meydanına getdi.  (Paris nüsxəsi, 12-ci məclis)

əcr ərəb

Bir iş müqabilində verilən əvəz; qarşılıq. (“Koroğlu” dastanının lüğəti) 

İndi gərək mən tez şəhərə qayıdam ki, həm asılanda orada olam, həm də basdırılanda hərəsinin qəbrinə bir qara daş atam ki, Allah o dünyada mənə əcri-xeyir versin. (“Durna teli”)

əcrini çəkmək

Cəzasını çəkmək. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

əfəndi

ər., əsli: yunan

1. Oxumuş adamların, ruhanilərin adlarına qoşulan söz.

2. Ümumiyyətlə, hörmət bildirmək üçün işlənir. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Əfəndi cəld ayağa qalxdı. Qələm-davatını götürüb, bir əlində imanı, bir əlində tumanı düşdü Koroğlunun yanına. (“Koroğlunun İstanbul səfəri”)

*

Əyri qılınc mənim püşdü pənahım,

Axtarıram səni bu gün, əfəndim!

Çəkib qopardaram bədəndən boynun,

Qoymam qala novcavanın, əfəndim!

                                                         (“El aşıqları”)

əfqan ərəb

Fəryad, nalə, fəqan. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

İllər ilən arzumanın çəkərəm,

Əfqanımdan zara gəldi el, sonam!

Aşiq oldum, mən günahkar olmadım,

Gözüm yaşı ümman oldu, sel, sonam!

                             (Gürcü əlifbası ilə yazılmış əlyazması)

əgricə

Əyricə, az və ya çox əyri olan. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Bağdaddan gələn beş durnam,

Yoluna qurban olayım, broy!

Əgricələr burma-burma.

Yar, telinə qurban olayım!

                       (M.Elyas “Nəğmələr kitabı”)

əgrimcə

əğyar

ər. ğeyr sözünün cəmi

1. Özgə(lər), dost olmayan(lar) rəqib(lər), yad(lar).

2. Qənim. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Koroğluyam, mən sözümü söylərəm,

Əğyarımdan bir əhvalat dilərəm,

Qorxma namərd, səni azad elərəm.

Koroğlunu tutan günlər necə oldu?

                                             (“El şairləri”)

əlləmayaq

Çox nadinc, çox hərəkətli, əlli-ayaqlı. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Bunu döyürdü, onu söyürdü, hamını əlindən zara gətirmişdi. Bu dinc durmamağının üstündə əlləmayaq olduğu üçün hamı ona Kürdoğlu deyirdi. (“Koroğlunun Dərbənd səfəri”)(İ.A., B.A.)