Azərbaycan dastanlarının leksikası

əlif qəddi dal (yay, nun) olmaq

Beli bükülmək, əyilmək.

əbrişim fars

İpək, ipək iplik.

Sayat balam, o gözəllik səndədi,

Sənin sərin taxtı-taca yaraşır.

Əbrişimdən tikdirdiyim xələtlər,

Qamətinə ucdan-uca yaraşır.

               (“Sayat bəy-Səyalı xanım”)

                             *

Saç  sözünün epiteti kimi də işlənir:

Hərdən sən Abbası yada salanda,

Dindirib, söylədib, könlün alanda,

Əbrişim saçların səcdə qılanda,

İncidir belini, aman, əl aman!

                       (“Abbas və Gülgəz”)

əbru fars

Qaş.

Qurban olum sinəndəki turunca,

Yetir sən dəstimi damana, Gülgəz!

Aytək şölə salıb ayna qabağın,

Əbruların bənzər kamana, Gülgəz!

                                   (“Abbas və Gülgəz”)

                                          _*

Sinəyə, sima gərdənə tökülüb gəysuların,

Bənzəyir dörd gecəlik göydə aya əbruların.

                                              (“Dilsuz və Xəzangül”)

əcəm

Ərəb olmayan xalqlara və onların nümayəndələrinə, xüsusən iranlılara, İran əhalisindən olan adamlara verilən ad.

Başına döndüyüm, qurban olduğum,

Əcəm oğlu, iyitliyin günüdü.

Alışıb oduna büryan olduğum,

Əcəm oğlu, iyitliyin günüdü.

                                     (“İrvahım”)

                          *

Az getdi, üz getdi, dərə, təpə düz getdi, ta ki gəlib çıxdı Əcəm vilayətinə. Əcəm şahın yanına. (“Arzı-Qənbər”)

əcr ərəb

Bir iş müqabilində verilən əvəz; qarşılıq; cəza mənasında.

Düşmanın ağlasın, dostların gülsün,

Sənə zülm eyləyən əcrini bilsin!

Söylə Ədil şaha, xəbərdar olsun,

Sən ağlama, sabah meydan mənimdi.

                                                (“Şah İsmayıl”)

əcrini çəkmək

Cəzasını çəkmək.

əfzəl ərəb

1. Ən fəzilətli, çox fəzilətli.

2. Artıq, çox.

Səndən xəbər alım, ay bala aşıq,

O nədi ki, göydən haça gəlibdi?

Yüz iyirmi dörd min peyğəmbər haqdı dünyada,

Əfzəli içində neçə gəlibdi?

Al cavabın deyim, ey böyük aşıq,

O qələmdi göydən haça gəlibdi.

Yüz iyirmi dörd min peyğəmbər haqdı dünyada,

Əfzəli yeddidi, neçə gəlibdi?

                   (“Qurbani. Diri versiyası”)

əğyar

ərəb. ğeyr sözünün cəmi

Özgə(lər), dost olmayan(lar) rəqib(lər), yad(lar).

Qoyma qalam bəxti qara,

Əğyar hara, de mən hara?

Uzaq elə, bir diyara,

Götür məni apar indi.

            (“Şəmşir və Sənubər”)

                          _*

Of, fələk, çıxart, fələk,

Aradan əğyarı, fələk!

Of, fələk, saxla, fələk,

Amandı, o yarı, fələk!

                (“Qul Mahmud”)

əhmər ərəb

Qırmızı.

Sayat, sərvidir boyu dilbərin,

Boyundan şirindi suyu dilbərin.

Ətirdən iylidi muyu dilbərin,

Səni döndərəndir, ey qızıl əhmər alma!

                               (“Sayat bəy-Səyalı xanım”)

Qeyd: Qızıləhmədi sözünün etimologiyası qızıl əhmər ilə əlaqələndirilir. Dilimizdə eynimənalı sözlərin qoşa işlənməsi halları vardır (müqayisə et: mürğ).

əhsəntü ərəb

Əhsən sənə! bərəkəllah! Mərhəba sənə!

O ala gözlümün gözü yoldadı,

Bağda heyva, nar var, yar, səndən ötrü.

Əhsəntü bağbana, olsun afərin,

Becərib bəsləmiş bar səndən ötrü.

                                        (“Sam şahzadə”)

əhval-pürsan

ərəb. əhval, fars. pürsan – soruşma

Əhvallaşma, hal-əhval tutma.

Söz tamama yetən kimi Şah Abbas cəlladları dayandırdı. Nəcəf xanı öldürmədi. Nəcəf xandan əhval-pürsan oldu. Nəcəf xan bütün əhvalatı, mən sizə nağıl eliyən kimi, ona nağıl elədi. (“Nəcəf və Pərzad”)

                                                                        *

Görək Mustafa ondan nə cür əhval-pürsan olur, Qurbani nə cür cavab verir. (“Qurbani”)

                                                                        *

Becan aşıqdan əhval-pürsan olanda Pəri xanım başını kəcavədən çıxardıb gördü nə... Abbas quyunun başındadı. (“Abbas və Gülgəz”)

əhvalpürsan

əqiq ərəb

Müxtəlif rənglərə çalan laylardan ibarət olan bərk mineral.

Yarımqiymətli daş kimi bəzək şeylərinin hazırlanmasında istifadə edilir.

Dedim, Pəri, nə elərsən məhpara,

Mənim həsrət gözüm heç uymaz xara,

Bir qətrə yaş tökdün, bir də dübara,

Əqiqdən, yaqutdan, yəməndən ayrı.

                                                    (“Qurbani”)

əlaman ərəb

1. Yardıma, köməyə çağırış bildirən nida.

2. İmdad, nicat.

Əsma xanım edər bu ələmanı,

İmdada çağırram Şahi-Mərdanı;

Zülm etmə, öldürmə belə cavanı,

Qəza ilə ahü-zara düşübdü.

                                    (“Lətif şah”)

əlamanda qalmaq

Çarəsiz qalmaq, nə edəcəyini bilməmək.