Azərbaycan dastanlarının leksikası

şəyird

Şagird. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Koroğlu, Eyvaz, qəssab Mir İbrahim, bir də qəssab şəyirdi doqquz yüz baş qoyunun eşqi ilə yola düşdülər.

                                                                                                                                            (Paris nüsxəsi, 3-cü məclis)

Koroğlu Eyvazın əlindən tutub tərkinə çəkdi. Belindəki tirmə şalını açıb Eyvazı möhkəm özünə sarıdı. Qıratı qamçılayıb aradan çıxdı. Qəssab şəyirdi gördü ki, Koroğlu Eyvazı aparır.

                                                                                                          (Paris nüsxəsi, 3-cü məclis)

şığandırmaq

Böyük sürətlə sürmək, dördnala çapmaq; səyirtmək. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Roşən Qıratı bu dəfə də minib qaratikanlığa şığandırdı.

                                                       (“Koroğlu”) (Hümmət Əlizadə)

şığımaq

Böyük sürətlə hədəfə hücum etmək, üzərinə atılmaq; böyük sürətlə çapmaq. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Cünun Koroğluya bir şirin nökər,

Düşmanın üstünə göydən od tökər,

Şığıyıb Qıratın tərkinə çəkər,

Əziz-xələf qılar Koroğlu səni.

                   (“Eyvazın Çənlibelə gətirilməyi”)

şığıtmaq

Dördnala çapmaq; səyirtmək. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Ağca Qumuz şığıtmağa,

Düşman qanın axıtmağa,

Zindanları dağıtmağa,

Yetişdik, budu yetişdik.

                 (“Məhbub xanımın Çənlibelə gəlməyi”)

şikar fars

1. Ov.

2. Ovlanan heyvan, quş. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Çənlibeldən Ərzuruma gələndə

Cəfər paşa düşdü mənim dəstimə.

Axtardım şikarı, yerində tapdım,

Qoymadılar tez yetirəm dostuma.

                    (“Koroğlunun Ərzurum səfəri”)

Qarşımızda şikar gördüm,

Gizlin deyil, aşkar gördüm.

Hər nə ki var, sənə verdim,

Yoxsa payın azdımı ola?

                     (“Qulun qaçmağı”)

Ağca Quzu, qəm çəkmə. O sənin şikarındır.

                 (“Məhbub xanımın Çənlibelə gəlməyi”) (“Ağca Quzu”)

şilxor

Arıq, sümükləri çıxmış (at haqqında). (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Dialektlərdə dayça mənasında da işlənir.

İndi də bir şilxor yabının birini vermişdilər yedəyinə.

                                                                                  (“Durna teli”)

– Əyə bu şilxoruna neçə verim?

Dəllal dedi:

– Gözlərini sil bir yaxşı-yaxşı bax: Şilxor nədi? Buna Koroğlunun Qıratı deyərlər.

                                                                                                        (“Durna teli”) (İ.A., B.A.)

şişdar

Şişdar salmaq: mühasirəyə salıb, yolları bağlamaq. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

şişə

Şüşə. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Koroğlu da yatıb-yatıb oyanmış,

Misri qılınc qızıl qana boyanmış,

Mən poladam dəmirçidə dayanmış,

Şişə döyləm əl dəyəndə sınam mən.

                    (“Koroğlunun Ərzurum səfəri”)

şuxluq

1. Oynaqlıq, şivəlilik.

2. məc. Zarafat. (“Koroğlu” dastanının lüğəti) 

Yəqin elə Gürcüoğlunun şuxluğu tutub. Qızın yanından ayrıla bilmir.

                                                                                                   (“Qulun qaçmağı”)

şuxluğa salmaq

Zarafata salmaq. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

şuluxlanmaq

Qarışmaq, dolaşığa, əngələ düşmək. (“Koroğlu” dastanının lüğəti) 

Külüngçülər başladılar minarənin dibini qazmağa. Koroğlu gördü ki, yox iş şuluxlandı.

                                                                                                                    (“Koroğlunun Qars səfəri”)

şunğar

şunqar

şur salmaq

Səs-küy salmaq, gurultu qoparmaq. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)