Azərbaycan dastanlarının leksikası

çəpəl

Həyasız, utanmaz.

İrvahım deyərlər mənim adıma,

Damanda qalmışam yetiş dadıma.

O vaxt düşdüm bir çəpəlin oduna,

Doğru yetiş dərdi-dillərə sən də.

                                             (“İrvahım”)

çəpkən

Milli qadın geyimi; qolları yarıq, qıraqlarına qaytan tikilmiş uzun köynək.

Dədəmə də bir dəst paltar, anama da bir çəpkən al, sonra deyim. (“Qurbani”)

çəprəs

Çarpaz sözünün təhrifidir.

O zəhri zülfləri köksündə çəprəs,

Zər zərbab üstündən, ətlası çərkəs...

                                                 (“Qurbani”)

çifayda fars

Nə xeyri var? nə fayda? təəssüf ki ... (ara söz kimi işlənir).

Onun o tərəf-bu tərəfinə keçdi, çağırdı, amma çifayda – Qurbani ayılmadı ki, ayılmadı. (“Qurbani”)

çillə¹

fars. çellə

1. Doğuşdan, toydan və ya ölümdən keçən qırxgünlük müddət.

2. Qışın böyük və kiçik çillədən ibarət ilk iki ayı (60 gün).

Yalan olmaz mən fəqirin sözündə,

Qışın çilləsində, bahar yazında.

Əyləşdim viran Qarsın düzündə,

Baş götürüb Qeysər deyə gedirəm.

                                     (“Qulam Kəmtər”)

çillə çıxartmaq

Adətən, gəlin toydan sonra, zahı qadınla körpəsi isə doğuşdan sonra 40 gün çilləli hesab olunur.

Bu dövr təhlükəli sayılır. Qaqauz türkləri belə qadınlar haqqında deyirlər ki, onun məzarı 40 gün açıq qalır, onu gözləyir. Adətən, zəif adam haqqında deyirlər: «elə bil çilləyə düşüb», «elə bil çillədən çıxıb», «elə bil çillə çıxardıb».

çilləyə düşmək

çillə kəsmək

çovmaq

Sapmaq, pozulmaq.

Neylərəm bağçanı barı olmasa,

Neylərəm heyvanı, narı olmasa,

Bir igidin dünya varı olmasa,

Yeləksiz ox kimi çovar deyərlər.

               (“Aşıq Alı və Əsmər xanım”)

çovuş

Bu sözün “fərmanları, qərarları, hökmləri uca səslə camaata elan edən şəxs”, “aşağırütbəli məmur”, “zəvvarları müşayiət edən, onların yola düşməsini və gəlməsini uca səslə camaata xəbər verən şəxs” kimi mənaları var.

Dialektlərdə “başçı” mənasında işlənir.

Bir gün çovuş gəldi ki, hər kim Məkkəyə gedir, gəlsin.  (“Alı xan”)

                                                    *

Ayıb olmaz mərdin heç nərəsində,

Əslində, bətnində, nə zərrəsində,

Namərd çovuş olsa kənd arasında,

Gedər o divandan donluq davalar.

                                                 (“Qurbani”)

çöngür

Simli musiqi aləti.

Gücü olan kəndisini

Öyməyi layiq deyil,

Al əlinə çöngürünü,

Bu cəngi dövrana gəl.

            (“Aşıq Alı və Əsmər xanım”)

çonquri

çuğul

Xəbərçi, casus.

Bunlar burda qalsın, sizə xəbər verim çuğul qarıdan.

Çuğul qarı gecənin bir aləmində durdu: – Gedim görüm Leyli xanım neyləyir, bəlkə, mənə birbaş yağı düşdü, – deyib yola düzəldi.

                                                                         *

Çuğul qarı diqqətlə yerə baxıb gördü ki, Leyli xanımın izi günçıxan tərəfə gedir. (“Leyli və Məcnun”)

                                                                         *

Çuğul Bəsti dedi:

– Yəqin, o, Şəmşirin yanında olacaq. (“Şəmşir və Sənubər”)

çağnam-çağnam

Çağlayaraq. (“Kitabi-Dədə Qorqud” leksikası)

çak etmək

Yırtmaq. (“Kitabi-Dədə Qorqud” leksikası)