Azərbaycan dastanlarının leksikası

çovuş

çovkan

1. At üstündə ucu əyri çomaqla oynanılan top-top oyunu (bu oyunda istifadə olunan çomaq da çövkən adlanır).

2. Ümumiyyətlə, başı əyri iri çomaq. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Koroğlu der: mən xud yetişdim cana,

Mən sərimi top eylərəm çovkana.

Saluban gedərəm mülki-İrana,

Ollam Əli qullarının yekrəngi.

                       (Əndəlib Qaracadaği “Şeirlər məcmuəsi”)

çövkən

çovğan

çodar

Mal-qara alveri ilə məşğul olan adam. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

– Ay bala, çodar olmayıb nə olacaq! Görmürsən pal-paltarını? Görünür ki, bunların yerlərində qoyun çox bahadı. (“Eyvazın Çənlibelə gətirilməyi”)

*

Aman atam, mənim zehnim itirmə,

Bu qılıqda çodar olmaz, hay olmaz!

Beş manat yerinə on beş bağışlar,

Bu qılıqda çodar olmaz, hay olmaz!

                  (“Eyvazın Çənlibelə gətirilməyi”) (“Koroğlu-Hümmət”)

*

 – Ata, dükana bir çodar gəlib, doqquz yüz baş qoyunu var. Bax elə indi onu dükanda qoyub gəlmişəm. (Paris nüsxəsi, 3-cü məclis)

çoban-çoluq

Lüğətlərdə “yuxarı təbəqədən olanların aşağı təbəqəyə mənsub olanlara verdikləri təhqiramiz ad” kimi qeydə alınır. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Dastanda həqiqi mənada işlənir: toplu isim kimi çobanlar.

Baxdı ki, budur çoban-çoluq cahal-cumru sürünü, malı döşlərdən töküb obaya gətirirlər. (“Eyvazın Çənlibelə gətirilməyi”)

çitəmə

Dövrələmə, çəpər kimi. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Dialektlərdə çitəmə qarğıdan hörülmüş çəpərə deyilir.

Bolu bəy Koroğlunu birbaş gətirdi Ərzincana. Zindana, zirzəmiyə etibar eləməyib, öz həyətində dərin bir quyu var idi, saldı o quyuya. Həyətin dörd bir ətrafına da çitəmə keşikçi düzdürdü. (“Koroğlu ilə Bolu bəy”)

*

Ondan Ərəb Reyhan əmr elədi şəhərin ətrafını çitəmə qoşun tutdu. Özlərinə də tapşırdı ki, səhərə qədər nə kənardan şəhərə adam qoysunlar, nə də şəhərdən kənarda. (“Koroğlunun Qars səfəri”)

Çini-Maçin

Şifahi ədəbiyyat örnəklərində Çin və Mancuriya belə adlanıb. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Eyvazım bənzər laçına,

Sonalar heyran saçına,

Vermərəm Çinə, Maçına,

Eyvazı pişvaz eləyin!..

            (“Eyvazın Çənlibelə gətirilməyi”)

çimir

Mürgü. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

çimir etmək

Mürgüləmək, yuxulamaq. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

çimir aparmaq

Yuxulamaq. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Nigar xanımı oturduğu yerdə çimir apardı. (“Mərcan xanımın Çənlibelə gəlməyi”) (İ.A.,B.A.)

çilləkən

Axar suyun qabağına yığılan çör-çöp, zir-zibil. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Elə bil qabağı çilləkən basmış dağ selinin qabağı açıldı. (“Mərcan xanımın Çənlibelə gəlməyi”) (İ.A.,B.A.)

çillə

fars. çellə

Yay-oxun kirişinə deyilir. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Prof. B.Əhmədov “Etimologiya lüğəti”ndə yazır: Görünür, kiriş 40 sapdan (ipdən) eşilmiş olub (çillə 40 deməkdir).

Yay-oxu çilləyə mindirib Dəmirçioğlunun başındakı almaya düz qırx ox atdı. (“Koroğlunun Ərzurum səfəri”)

çilleyi-kaman

çidar fars

1. Atın qabaq ayaqlarını bağlamaq üçün ip, kəndir.

2. Məcazi mənada: buxov. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Özün görürsən ki, ayağıma çidar olub, mənim amanımı qırıb. (“Mərcan xanımın Çənlibelə gəlməyi”) (İ.A.,B.A.)