Dilçilik və ədəbiyyatşünaslıq terminləri lüğəti

Orta әsrlәr Şәrq әdәbiyyatında lirik şeir şәkillәrindәn biri; çoxbəndli dördlük.

Qafiyə quruluşu qoşmada olduğu kimidir: a.a.a.a, b.b.b.a, c.c.c.a, ç.ç.ç.a və s. Əksər hallarda birinci bəndin son misrası sonrakı bəndlərin son misrası kimi işlənir; məsələn:

Hasilim bərgi-həvadisdən məlamət dağıdır, (a) 

Məsnədim kuyi-məlamətdə fəna torpağıdır. (a) 

Zar könlüm təndə zindani-bəla dustağıdır, (a) 

Rəhm qıl, dövlətli sultanım, mürüvvət çağıdır! (a) 

                                      ***

Dövr cövründən tənü canimdə rahət qalmadı, (b)

Surəti-halimdə asari-fərağət qalmadı, (b) 

Möhnətü-qəm çəkməyə minbəd taqət qalmadı, (b) 

Rəhm qıl, dövlətli sultanım, mürüvvət çağıdır! (a)  (M.Füzuli)

Ədəbiyyatımızda başqa cür qafiyələnən dördlüklər də möv­cuddur. Әsasәn, lirik sәciyyә daşıyan, zәrifliyi, musiqililiyi ilә seçilən mürәbbe әsrimizin әvvәllәrindә, xüsusәn M.Ə.Sabir yaradıcılığında ictimai mәzmun vә satirik ifadə tərzi ilə zәnginlәşib.

Üç və daha artıq müstəqil mənalı sözdən ibarət olan söz birləşməsi; məs.: türkün qədim torpağı.

Həmçinin bax:

• sadə söz birləşməsi

Klassik Şәrq vә Azәrbaycan poeziyasındakı şeir şәkillәrindən biri; yeddilik.

Müsəbbenin hәr bәndi 7 mis­radan ibarәtdir. Birinci bәndin bütün misraları öz aralarında qafiyәlәnir, qalan bәndlәrin ilk altı misrası öz aralarında, so­nuncu misrası isә birinci bәndlә hәmqafiyә olur: a.a.a.a.a.a.a, b.b.b.b.b.b.a, c.c.c.c.c.c.a və s. Müsəbbe janrı ədəbiy­yatı­mızda geniş yayılmayıb.

Ey dil, düşübsən eşqə əgər, bu, bəla deyil. 
Eşq öylə bir mərəz ki, bəşərdən cüda deyil. 
Yarın cəfası aşiqə gərçi cəfa deyil, 
Amma vəfasızın da ədası əda deyil. 
Gül xar ilə bahəmdisə, bu bir xəta deyil,
Fikr etsəm əgər ki, həqiqi aşina deyil, 
Bu heç əhli-eşqə yaraşan müddəa deyil. 
                             ***
Aşiqliyin aləmdə nəyə nisbəti vardır? 
Aşiq olanın məşuquna minnəti vardır. 
Məşuq da sevərsə, əcaba, qiyməti vardır, 
Tanrı yazısın yazmış əgər, qisməti vardır. 
Əğyar, Sona, gəlsə də, nə hacəti vardır? 
Aləm bilir ki, başqa cürə niyyəti vardır. 
Amma bu da eşqə yaraşan müddəa deyil.  (Sona Xəyal)

Ərəb ədəbiyyatında geniş yayılmış bu nəsr formasından klassik ədəbiyyatımızda da geniş istifadə edilib. M.Füzulinin türkcə divanının və “Leyli və Məcnun” poemasının dibaçəsi, eləcə də “Şikayətnamə” əsəri müsəccə ilə yazılıb: Salam verdim – rüşvət degildir deyü almadılar. Hökm göstərdim – faidəsizdir deyü mültəfit olmadılar. Əgərçi zahirdə surəti-itaət göstərdilər, əmma zəbani-hal ilə cəmi sualıma cavab verdilər. Dedim: – Ya əyyühəl-əshab! Bu nə feli-xəta vü çini-əbrudur? Dedilər: – Müttəsil bizim adətimiz budur. Dedim: – Mənim rəayətimi vacib görmüşlər. Və mənə bərati-təqaüd vermişlər ki, övqafdan həmişə bəhrəmənd olam. Və padşaha fərağət ilə dua qılam. Dedilər: – Ey miskin! Sənin məzaliminə girmişlər və sənə sərmayeyi-tərəddüd vermişlər ki, müdam faidəsiz cidal edəsən. Və namübarək üzlər görüb namülayim sözlər eşidəsən. Müsəccədən XX əsrin II yarısından sonra Rüfət Əhmədzadə, Rüfət Zəbioğlu və Rəfiq Zəka istifadə etmişlər.

Birinci bəndin bütün misraları öz ara­larında, sonrakı bəndlərin ilk 7 misrası birinci bəndlə qafi­yələ­nir, 8-ci misra şeirboyu nəqərat kimi səslənir: a.a.a.a.a.a.a.a, b.b.b.b.b.b.b.a, c.c.c.c.c.c.c.a və s. Seyid Әzim Şirvaninin “Xoş ol zaman ki, yar mәnә hәmzәban idi” misraları ilә başlayan mәşhur müsəddəsinə İsmayıl bәy Nakamın yaz­dığı nəzirə müsəmmən şəklindədir:

Ol dəmdə kim ədəmdə vücudim nihan idi,

Birəng idim, qərargəhim binişan idi,

Şənim şükuhi qibtəgehi-qüdsiyan idi,

Zülfi-nigar mürği-dilə aşiyan idi,

Baği-səfadə bülbüli-can nəğməxan idi,

Cananə can, dilbərə dil mehriban idi,

Vəslətdə idi canü-könül, şadiman idi,

Dəmlər o dəmlər idi, zaman ol zaman idi...

                              ***

İrdi zamani-zilləti-hicran ehtiqar,

Tərkib olundu qeydimə bu ünsüri hisar,

Bu məhbəsi-küduratə naçar edib güzar,

Nakam gəldim aləmi-nasutə xarü-zar,

Getdi əlimdən axır o rifət, o etibar –

Kim, bulmuş idim ərseyi-lahutdə qərar,

Bir Adəm idim onda, məqamım cinan idi,

Dəmlər o dəmlər idi, zaman ol zaman idi. 

Müsəmmən Azərbaycan poeziyasında azişlənən şeir formasıdır.

Bax: həqiqi məna.

Mövzu, vəzn baxımından qəzəl və qəsidəyə bənzəyən müstəzadda misraların sayı 20-50 arasında olur. M.P.Vaqif, S.Ə.Şirvani, Q.B.Zakir, S.Ə.Nəbati, M.Ə.Sabir və d. şairlərimiz müstəzad şeir şəklində yazıb-yaratmışlar. Klassik şeirimizdə müstəzadın müxtəlif for­ma­larına rast gəlinir. Əksər müstəzadlarda hər misradan sonra həmin misra ilə həmqafiyə olan yarımmisra gəlir.

Şirvanә sәni eylәrәm, ey namә, rәvanә,

Dön abi-rəvanә.

Çәk şölә, tutub bәzmi-әhibbadә zәbanә,

Gәldikdә zәbanə.

Ol mәclisә kim, ruhül-әmin almasa rüxsәt,

Yox girmәyә cürәt.

Torpağә düşüb əczlә üz qoy o mәkanә,

Tap izni-bәhanә. (S.Ə.Şirvani)

Müstəzadın digər növündə yarımmisra(lar) hər bənddən sonra gəlir. Bu müstəzadlarda qafiyə quruluşu belədir: a.a.a.a.a.a, b.b.b.b.a.a, c.c.c.c.a.a və s.; məsələn:

Sən qönçə kimi hər bir edən dəmdə yaşınmaq,

Artar bizə yüz mərtəbə odlarına yanmaq,

Mən aşiqəm, ey gül sənə, olmaz bunu danmaq,

Ölən günədək eyləməzəm səndən usanmaq,

Daxi nə yaşınmaq, nə bürünmək, nə utanmaq?

Bəsdir bu dayanmaq!

Allaha şükür, lalə yanağında eyib yox,

Dişində, dəhanində, dodağında eyib yox…

Bir zərrəcə zülfündə, buxağında eyib yox,

Qaşında, gözündə, qabağında eyib yox,

Daxi nə yaşınmaq, nə bürünmək, nə utanmaq?

Bəsdir bu dayanmaq! (M.P.Vaqif)

Əruz vəzninin bəhrlərindən biri.

“Mütədarik” sözünün mənası “tədarük edən”, “hazırlıq görən” deməkdir. Bu bəhrdən Azərbaycan şeirində nisbətən az istifadə olunub. Mütədarik bəhrinin təfiləsi belədir: fAilün fəil fAilün fəil; məsələn:

Səndən əl çəkib kəsməm ülfəti,

Gərçi şər ilə var məzəmməti. (M.Ə.Ləli)

Əruz vəzninin bəhrlərindən biri.

“Mütəqarib” sözünün lüğəvi mənası “bir-birinə yaxın olan şeylər” de­mək­dir. Azərbaycan şeirində bu bəhrin müxtəlif növlərinə rast gəlmək mümkündür. Bəhrin əsas təfiləsi belədir: Fə’Ulün Fə’Ulün Fə’Ulün Fə’Ulün; məsələn:

Çəkil, yol ver, at bağrı çatlatmamışıq,

Vurub YIXMIŞIQ, tutmuşuq, atmamışıq,

Çapıb qovmuşuq, qan-tərə batmışıq,

Yığıb milləti bir yerə qatmışıq. (M.Ə.Sabir)

Əruz vəzninin bəhrlərindən biri.

“Müzare” ox­şarlıq, bənzərlik mənalarını verir. Bu bəhrin 3 növü işlədilir. Əsas təfiləsi belədir: məf’Ulü fA’ilAtü məfA’İlün fA’ilün; məsələn:

Olsaydı məndəki qəm Fərhadi-mübtəladə,

Bir ah ilə verərdi min Bisütunu badə. (M.Füzuli)

Nağılda xeyirlə şərin, haqla nahaqın mübarizəsi əks olunur. Nağıllar mövzu və bədii şərtiliyin dərəcəsi baxımından məişət nağıllarına və sehrli nağıllara bölünür. Bəzən bu təsnifata tarixi nağıllar da əlavə edilir. Lakin tarixi şəxsiy­yət­lərin (Şah Abbas, İsgəndər Zülqərneyn və b.) əsas qəhrəman kimi çıxış etdiyi bu nağıllarda bədii şərtilik tarixiliyi xeyli üstələyir. Nağıllar, bir qayda olaraq, pişrov adlanan və nəzm şəklində olan kiçik müqəddimə ilə başlanır. Pişrov nağılın süjeti ilə səsləşmir, dinləyicinin diqqətini cəlb etmək məq­sədilə deyilir. Nağılın giriş və sonluq (nağılsonu) hissələrində bu janr üçün xarakterik olan bir sıra standart ifadələr işlədilir: “Biri varmış, biri yoxmuş...” (başlanğıcda), “Göydən üç alma düşdü...” (sonda) və s. Əsas hissədə də təhkiyənin axıcılığını, hadisələr arasında əlaqəni təmin etmək üçün müəyyən standart ifadələr və üslubi fiqurlardan istifadə olunur: “Nağıl dili yüyrək olar”, “Az getdi, üz getdi, dərə, təpə, düz getdi”, “Dərələrdən sel kimi, təpələrdən yel kimi, badeyi-sərsər kimi”, “Orda ayla, illə, burda müxtəsər dillə”, “Bu qalsın burda, sənə kimdən deyim...”  və s.

Bax: pişrov.

Nağılçılar improvizasiya qa­­biliyyәtinә malik şәxslər  olurdu. Nağılçılıq müәy­yәn mәnada ifaçılıq sәnәti olsa da, bu sənətin daşı­yı­cı­ları nağıllarımızın təkmilləşməsində və bu günə gəlib çatmasında böyük rol oynayıblar.