Dilçilik və ədəbiyyatşünaslıq terminləri lüğəti

Monoloq daha çox dram əsərlərinə xasdır və əsasən, əsərin baş qəhrəmanı tərəfindən söylənir. O, qəhrəmanın daxili alәmi və ruhi vəziyyətinin açılmasına xidmәt edir. Bir çox klassik әsәrlәrdә, adәtәn, baş qәhrәmanın monoloqunda əsərin ideyası açılır, yaxud hadisәlәrә yekun vurulur; məsələn, “Hamlet”də (V.Şekspir) Hamletin, “Ölülər”də (C.Məmmədquluzadə) Kefli İsgəndərin,  “İblis”də (H.Cavid) Arifin monoloqu və s.

Həmçinin bax:

• dialoq

Qrammatikanın sahələrindən biri: nitq hissələrindən, sözlərin tərkibindən və dəyişmə qaydalarından bəhs edən dilçilik bölməsi.

Morfologiyanın obyekti sözdür. Leksikadan fərqli olaraq morfologiya sözlərin qrammatik xüsusiyyətlərini öyrənir. Sintaksisdən fərqli olaraq morfologiyada sözlər hər hansı sintaktik vahidin elementi kimi tədqiq edilmir. Burada tək-tək sözlərə deyil, bütöv söz qruplarına aid olan qram­matik xüsusiyyətlər (aid olduğu nitq hissəsi, hansı suala cavab verməsi, quruluşca növü, qrammatik məna növü və s.) araşdırılır.

Həmçinin bax:

• sintaktik təhlil

Həmçinin bax:

• leytmotiv

Qoşma, gəraylı, təcnis, müxəmməs kimi şeir formalarında istifadə olunur; məsələn:

Alıyam, söz deyib, yaza bilmərəm,

Şad olub, qürbətdə gəzə bilmərəm,

Hərcayı sözlərə dözə bilmərəm,

Alışsam, yanmaram öz vətənimdə. (Aşıq Alı)

Həmçinin bax:

• durğu işarələri

Folklorda ilin müxtəlif fəsilləri ilə bağlı nəğmələr.

Bu nəğmələrdə fəsillərə münasibət ifadə edilir; məsələn, qışdan əziyyət çəkən insanlar yazın tez gəlməsini arzulayırlar. “Xıdır Nəbi”, “Yel baba”, “Duman, qaç”, “Günəş, çıx”, “Yağmur, gəl” kimi nəğmələr mövsüm nәğmәlәridir.

Əsərin mövzusu, məzmunu və ideyası bir-biri ilə bağlı anlayışlardır. Əsərdəki həyat materialı məzmun, bu material vasitəsilə yazıçının toxunduğu problem mövzu, oxucuya çatdırmaq istədiyi fikir isə ideyadır.  Ayrı-ayrı yazıçıların dünyagörüşündәn, bәdii yaradıcılıq metodundan asılı olaraq eyni bir mövzu hәr müәllifdә özünәmәxsus şәkildә işıqlandırılır. Əsәrdә әsas mövzudan әlavə, onunla әlaqәdar yardımçı mövzular da ola bilər.

Həmçinin bax:

• cümlə üzvləri

Baş cümlədə buraxılmış və ya əvəzlik-qəliblə ifadə olunmuş mübtədanın əvəzində işlənib onun suallarına cavab olan budaq cümlə.

Budaq cümlənin bu növündə baş cümlə budaq cümlədən həm əvvəl, həm də sonra gələ bilər. Əvvəl gəldiyi zaman əlaqə vasitəsi ya in­tonasiya, ya da ki tabelilik bağlayıcısı olur: Düz beş ildir (nə?), mən heç yerə getmirəm. Düz beş ildir ki (nə?), mən heç yerə getmirəm. Baş cümlənin budaq cümlədən əvvəl gəldiyi mübtəda budaq cümlələrində çox zaman əvəzlik-qəlib işlənir. Bu zaman əvəzlik-qəlib nə?, bəzən də kim? sualına cavab verir: O da (nə?) məlumdur ki, doğruya zaval yoxdur. Bu da (nə?) həqiqətdir ki, biz haqqın tərəfdarıyıq. Budaq cümlənin baş cümlədən əvvəl gəldiyi mübtəda budaq cümlələrində kim, kim ki, hər kim, hər kim ki, nə, hər nə, hər nə ki bağlayıcı sözləri işlənir. Baş cümlədə isə əvəzlik-qəlib işlənə də bilər, işlənməyə də bilər; məs.: Kim ki zəhmət çəkir, bəhrəsini görər. Hər kim gəncliyini zəhmətsiz keçirsə, o, gələcəkdə peşman olacaq. İkinci cümlədən göründüyü kimi, bağlayıcı sözlə -sa² şəkilçisi eyni zamanda əlaqə vasitəsi ola bilər.

Həmçinin bax:

• tabeli mürəkkəb cümlə

Həmçinin bax:

• konkret isim

Əruz vəzninin bəhrlərindən biri.

“Müctəs” sözü­nün lüğəvi mənası “kəsilmiş”, “kökündən qoparılmış” de­mək­dir. Bu bəhrin təfiləsi belədir: MəfAilün fəilAtün məfAilün fəilAtün; məsələn:

Nə mülkü-mal mənə çərx versə məmnunam,

Nə mülkü-maldan avarə qılsa məhzunam.

Həyat sərf edübən, dərd qılmışam hasil,

Sirişki-alü, rüxi-zərd qılmışam hasil. (M.Füzuli)

Müctəsin 8 növü olduğu bildirilir. Bu bəhrin 4 növündən Azərbaycan poeziyasında istifadə olunub.

Müəşşər 5-12 bənddən ibarət olur. Birinci bəndin misraları həmqafiyə olur və son misra digər bəndlərin sonunda təkrarlanır. Şəkil baxımından tərcibəndə yaxındır. Tərcibəndin ilkin bəndində son iki misra qafiyələnir və bu baxımdan müəşşərdən seçilir. Müəşşərlərdə daha çox şairin fələkdən şikayəti, habelə giley-güzarı əksini tapır:

Ey büti-tutizəban, gəl ki, məqalın istərəm,

Təşneyi-dindarınam, abi-zülalın istərəm.

Nazi-gərmü qəmzeyi-çeşmi qəzalın istərəm,

Üz bəyazında sənin öz xəttü xalın istərəm.

Mətləi-vəchində əbruyi-hilalın istərəm,

Sayeyi-sərvi-qədi-tuba misalın istərəm

Dəmbədəm zövqi-təmaşayi-cəmalın istərəm,

Tari-zülfi-müşkrəngü ruyi-alın istərəm.

Qalmışam hicrində, gülzari-vüsalın istərəm,

Ey büti-tutizəban, gəl ki, məqalın istərəm. (M.P.Vaqif)

Əşyanın konkret miqdarını bil­dirən və neçə? nə qədər? suallarına cavab verən saylar; məs.: beş, on, yüz, otuz üç, yüz on və s.

Müəyyən miqdar saylarından sonra gələn isimlər yalnız təkdə işlənir; məs.: on beş şagird, beş kitab və s. Müəyyən miqdar sayları ilə isimlər ara­sında çox vaxt numerativ sözlər işlənir: nəfər, baş, ədəd, dənə, cüt, dəst və s. Göz, tikə, parça, dəstə, top və s. nu­merativ sözləri də müəyyən miqdar sayları ilə isimlər arasında işlənir: üç göz otaq, bir tikə qənd, bir parça çorək, iki dəstə gül, bir top çit və s.

Həmçinin bax:

• miqdar sayları
• qeyri-müəyyən miqdar sayları
• kəsr sayları

Baş üzvlərin hər ikisinin iştirakı ilə formalaşan sadə cümlə.

Bəzən belə cümlələrdə mübtəda iştirak etməsə də, subyekt konkret olduğuna görə onun bərpası mümkün olur; məs.: Kəndə gedəndə qohumlarına da baş çəkərsən.

Həmçinin bax:

• qeyri-müəyyən şəxsli cümlə