Dilçilik və ədəbiyyatşünaslıq terminləri lüğəti

Kontekst, ilk növbədə, çoxmənalı sözün, omonimin mətndəki mənasını müəyyənləşdirməyə imkan verir. Bu mənada söz üçün söz birləşməsi və ya cümlə, söz birləşməsi üçün cümlə və ya mətnin bir parçası kontekst rolunda çıxış edə bilər. Ədə­biyyatda bədii ifadə vasitələri, o cümlədən təşbeh, kinayə, mübaliğə və s. kontekst vasitəsilə müəyyənləşir.

2) Sözün, ifadənin, fikrin işlənmə yerinə görə aid olduğu sahə.

Məsələn, “adaptasiya” sözünün bioloji kontekstdə mənası onun ədə­biyyatdakı mənasından fərqlidir.

Həmçinin bax:

• redaktə

Kul­mi­nasiya kompozisiyanın struktur elementlərindən, konfliktin inkişaf mərhələlərindən biridir. Əsərin düyün (zavyazka) hissəsində yaranan konflikt kulminasiyada ən yüksək həddinə çatır və bundan sonra açılmaya doğru gedir. S.Vurğunun “Vaqif” pyesində Qacarın Vaqifdən intiqam almaq üçün fürsət axtarması və onunla üzləşməsi kulminasiya nöqtəsidir. Elmi ədəbiyyatda bəzən zirvə də adlandırılır.

Bax: müsəccə.

Həmçinin bax:

• pişrov

Alqışın əksi olaraq qarğışlar qarşı tərəfə ölüm, uğursuzluq, faciə arzularını ifadə edən deyimlərdir; məs.: “Adını daşlara yazım”, “Qulağına pambıq tıxım”, “Bo­yuna qamış ölçüm”, “Yurduna süpürgə çəkilsin”, “Əlin bel tutmasın” və s.

Cümlənin həmcins üzvlərini və tabesiz mürəkkəb cümləni əmələ gətirən tabesizlik bağlayıcıları.

Qarşılaşdırma bağlayıcıları bunlardır: amma, ancaq, lakin, fəqət, halbuki, isə. Bu bağlayıcılar iki zidd an­layışı və fikri bir-birinə bağlayır; məs.: Ana soyuqdan, şax­tadan donmuşdu, uşaq isə sağ-salamat idi (Ə.Məmməd­xanlı). Yerbəyerdən danışıqlar eşidildi, amma Kamandarın səsi ha­mının səsini üstələdi (İ.Məlikzadə). Qarşılaşdırma bağlayı­cı­larından əvvəl (isə istisna olmaqla) cümlə daxilində vergül qoyulur.

Baş cümlədən əvvəl gəlib məzmunu baş cümlənin məzmunu ilə qarşılaşdırılan budaq cümlə.

Qarşılaşdırma budaq cümləsinin üç tipi vardır: 1. Budaq cümlənin xəbəri -sa² şərt şəkilçisi və da, də, belə ədatları ilə işlənir. Bu zaman budaq cümlənin tərkibində nə qədər, hər nə qədər bağlayıcı sözləri işlənə bilər; məs.: Belə bir mənzərəni görmək Nəriman üçün nə qədər ağır olsa da, (yenə) nəzərini çəkə bilmirdi (Mir Cəlal). 2. Budaq cüm­lədə işlənən hərçənd, düzdür, doğrudur kimi sözlərə müvafiq olaraq baş cümlədə amma, ancaq, lakin bağlayıcıları işlədilir; məs.: Hərçənd bir az tezdir, amma zərəri yoxdur (Ə.Vəliyev). 3. Budaq cümlənin tərkibində müxtəlif hallara düşən hara, kim, nə, necə, nə vaxt sözləri işlənir, xəbəri isə feilin təkrar forması ilə ifadə olunur; məs.:  ...haralı olur-olsun, adam olsun (M.İbrahimov). Nə vaxt yatır-yatsın, səndən tez ayılacaq (M.İbrahimov).

Tabesiz mürəkkəb cümlələrdə iş və hadisələrin bir-biri ilə ziddiyyət təşkil etdiyi tərkib hissələri arasındakı məna əlaqəsi.

Qarşılaşdırma məna əlaqəsi intonasiya, qarşılaşdırma bağlayıcıları (amma, ancaq, lakin, fəqət, isə) və antonim sözlərin köməyi ilə əlaqələnir; məs.: Sənin atan ağıllı kişidir, sən ona oxşamamısan. Hamı irəliyə gedir, sən geriyə. O çox təmkinlidir, sən isə çılğınsan.