Dilçilik və ədəbiyyatşünaslıq terminləri lüğəti

Şifahi nitq dedikdə dörd nitq bacarığından ikisi – dinləmə və danışma nəzərdə tutulur. Bu nitqin əsas xü­su­siy­yətləri bunlardır: 1) qısa və sadə cümlələr əsas yer tutur; 2) in­tonasiya, fasilə, vurğu və s. vasitələrdən istifadə olu­nur; 3) tələb olunan məqamlarda mimika və jestlərə yol verilir.

Bir əraziyə, məhələ aid olan dialektin yerli növü: danışıq tərzi, tələffüz tərzi.

“Dialekt” və “şivə” anlayışları bir qədər fərqli anlayışlardır: dialekt daha geniş ərazini, şivə isə dialekt daxilində daha məhdud bölgəni əhatə edir.

Bax: keçmiş zaman.

Ustad sənәtkarların, mәsәlәn, M.Füzulinin yaradıcılığında az qala hәr beyt Ş.B. etalonuna uyğun gәlir. Bәzәn Ş.B.-lər qәzәlin, yaxud qәsidәnin ümumi kontekstindən ayrılaraq müstәqil şeir nümunәlәri kimi bayaz vә cünglәrә daxil edilir. İ.Nəsiminin “Yanaram” qəzəlinin Ş.B.-i:

Çıxdı içimdən tütün, çərxi boyadı bütün,

Gör ki nə atəşdəyəm, gör nə qədər yanaram.

Həmçinin bax:

• mətlə
• məqtə beyt
• tac beyt
• tədric

Bax: azadə.

Fars ədəbiyyatına məxsus əfsanəlәrdәn, hekayətlәrdәn vә tarixi salnaməlәrdәn ibarәt bədii külliyyat.

Bu külliyyat həm nəzmlə, həm də nəsrlə olur. Tarixi Sasanilər imperiyası dövrünə qədər gedib çıxır. Sasanilər dövründə “Xvatay-namak” adlanırdı. İslam dininin yayıldığı dövrlərdə isə “Xudanamə” adı ilə yayılıb. “Xuda” sözü Allah mənasında olduğu üçün sonradan “Şahnamə” adı alıb. Bu külliyyatlar haqqında əl-Mәsudi, İbn Hoyqәl, İstәxri kimi әrәb tarixçi vә coğrafiyaçıları mәlumat verib. Ş.-nin yazılı ədəbiyyatda ən məşhur nümunəsi Ə.Firdovsinin “Şahnamə” poemasıdır.

Karikaturanın növlərindən biri: komik üslubda çəkilmiş portret.

Ş.-ın əsas xüsusiyyəti insanın zahiri görünüşündəki ən yaddaqalan, nəzərəçarpan cizgilərin ifrat dərəcədə qabarıq göstərilməsi və bununla da komik effektin yaradılmasıdır. Bu termin incəsənətdən ədəbiyyata da keçib və komik bədii portret, zarafat, məzə xarakterli şeir mənasında işlənir. H.Arif, R.Zəka və B.Vahabzadənin müasirləri haqqında yazdığı yumoristik şeirlər ədəbiyyatda Ş. nümunələridir.

Bax: şəbih.

Folklorda vә aşıq poeziyasında xüsusilә geniş yayılıb. Ş.-dә hәr hansı şәxsin xarakterindәki, davranışındakı bu vә ya digәr naqis cәhәti gülüş obyektinə çevrilir. Aşıq Әlәsgәrin “Ala gözlü, nazlı dilbər” misraları ilə başlayan gəraylısı Ş.-yə misal ola bilər:

O vədə ki gəlin oldun,

Qabırğası qalın oldun,

Qaynanana zalım oldun,

Dilindən xəbərin varmı?!

                 ***

Әlәsgәrlә çәkmә dava,

Ariflәr baxsın hesaba,

Cehizindi qırıq tava,

Malından xәbərin varmı?

Həmçinin bax:

• yuğ
• hədiqətüs-süəda
• mərsiyə
• növhə

Şəbih tamaşalarının iştirakçıları olan qeyri-peşəkar aktyorlar.

Ş.-lar xüsusi hazırlıq keçmәsәlәr dә, müәyyәn aktyorluq ünsürlәrinə malik olublar. Sәsin təsirliliyinә, roldan asılı olaraq zahiri görkәmә vә boy-buxuna xüsusi diqqәt yetirilib. Ş.-lar həm də dini inancı yüksək olan insanlar arasından seçilib. Sözsüz ki, mәnfi personajların – Yezid, Şümür vә başqalarının rollarını oynamaq istәyən Ş. tapmaq çətin olub.